CC Creative Commons
RADAR

Muziekfeest voor de honderdste verjaardag van Finland!

Op 27 september viert dirigent Esa-Pekka Salonen samen met zijn Philharmonia Orchestra de honderdste verjaardag van Finland. 

Sinds 1995 lid van de Europese Unie en een land dat democratie, kunst en filosofie hoog in het vaandel draagt. Wie Finland zegt, denkt meteen aan de prachtige natuur en de fenomenale meren die Jean Sibelius zo schitterend heeft beschreven in Finlandia. Aan de uitgestrekte taiga waar de bossen de dromerige meren lijken te omhelzen, een omgeving die grootse, betoverende en lyrische omschrijvingen verdient. Toch is Finland ook een land met een geweldig rijke en bloeiende cultuur en dat heeft het in de eerste plaats aan zijn bijzondere ligging te danken.

Finland grenst aan Zweden en Rusland en is vaak de inzet geweest van twisten tussen de twee buurlanden die het gebied elk om beurten controleerden. Meer nog, de twee rivaliserende staten vochten vaak hun geschillen uit op het grondgebied van wat nu Finland is. Sinds de middeleeuwen was Zweden er heer en meester, maar in de 19e eeuw, zoals vastgelegd in de Vrede van Fredrikshamn, werd het gebied toegewezen aan Rusland dat er een autonoom groothertogdom van maakte. Tijdens die periode waarin Finland zich in het tsaristische rijk moest integreren, ontwaakte, zoals overal in Europa, het nationaal bewustzijn. Elias Lönnrot zette de uitgebreide verzameling Finse volkspoëzie, die tot dan toe enkel mondeling was overgeleverd, op papier. Het resultaat, de Kalevala, werd de hoeksteen van het Finse heldenepos. Vandaag zouden we dat epos een ‘nationale roman’ noemen en muziek speelt er een bepalende rol in, want ze zorgt voor structuur in die verzameling erg verschillende traditionele liederen. De bard Väinämöinen is de centrale figuur in het epos. De Kalevala had een erg belangrijk aandeel in de ontwikkeling van de Finse identiteit, en zou op haar beurt belangrijke kunstenaars beïnvloeden, zoals Jean Sibelius en Johan Ludvig Runeberg, de ‘nationale dichter van Finland’. Op het einde van de 19e eeuw voerde de tsaar een beleid van russificatie, maar dat zorgde er alleen maar voor dat de Finse identiteit groeide en sterker werd, en dat identiteitsgevoel werd nog aangewakkerd door de schilders Akseli Gallen-Kallela en Pekka Halonen en de schrijvers Eino Leino en zijn broer Kasimir.

Akseli Gallen-Kallela, De moeder van Lemminkäinen (1893), een van de hoofdpersonages uit de Kalevala, Publiek Domein
Akseli Gallen-Kallela, De moeder van Lemminkäinen (1893), een van de hoofdpersonages uit de Kalevala, Publiek Domein

Gebruikmakend van de ingrijpende veranderingen die Europa op het einde van de Eerste Wereldoorlog doormaakte en het tumult in het lastige buurland Rusland, waar de bolsjewieken de Revolutie hadden uitgeroepen, verklaarde Finland zichzelf op 6 december 1917 onafhankelijk. De cultuur van het land is geënt op een van de weinige Europese talen die niet behoren tot de Indo-Europese taalfamilie, maar tot de Fins-Oegrische, een veel kleinere taalfamilie waartoe o.a. het Fins, het Ests en het Hongaars behoren.

Publiek Domein
Publiek Domein

Finland voerde een opmerkelijk democratisch model in en dat is misschien te verklaren door het feit dat de grote buurlanden Finland zo lang onder de knoet hebben gehouden. Want het Finse model getuigt van een diep geloof in vrijheid en in de rechtsstaat en wordt al te vaak over het hoofd gezien. Tot ergernis van het Finse volk wordt er voor die kernwaarden vooral naar het Franse, het Engelse en het Zwitserse model gekeken. Wist je bijvoorbeeld dat Finland het eerste land in Europa was dat echt algemeen stemrecht invoerde – dus ook voor vrouwen, die andere helft van de wereldbevolking – en dat liefst twintig jaar eerder dan Groot-Brittannië (1928) en bijna veertig jaar eerder dan Frankrijk (1944) en België (1948)! En de verkiezingen van 1907, die Finland kon organiseren omdat het een autonome status had binnen het Russische Rijk, waren de eerste waarbij vrouwen mochten meestemmen zonder enige vorm van seksuele, etnische of sociale discriminatie en waarbij voor het eerst vrouwen als afgevaardigden naar het parlement werden gestuurd. Finland is nu nog altijd een pionier en speelt een voortrekkersrol op het vlak van participatieve cultuur. Elke burger kan namelijk bij het parlement een wetsvoorstel indienen en het parlement moet dat voorstel onderzoeken als 50.000 Finnen het voorstel ondertekend hebben. Daarnaast biedt het land virtuele platforms waar burgerdebatten georganiseerd kunnen worden en die de burgers helpen wetsvoorstellen in de juiste vorm te gieten zodat de teksten die aan de parlementairen worden voorgelegd in overeenstemming zijn met de geldende wetgeving.

De afgevaardigden moesten de wet die het genderneutrale huwelijk in Finland mogelijk maakte herbekijken nadat een volksinitiatief de Eduskunta (het eenkamerparlement van Finland) er wettelijk toe had verplicht de herziening van die wet op de agenda te plaatsen. Russian Ambassy in Helsinki (2013), Murrur, Creative Commons
De afgevaardigden moesten de wet die het genderneutrale huwelijk in Finland mogelijk maakte herbekijken nadat een volksinitiatief de Eduskunta (het eenkamerparlement van Finland) er wettelijk toe had verplicht de herziening van die wet op de agenda te plaatsen. Russian Ambassy in Helsinki (2013), Murrur, Creative Commons

Het Finse model heeft niet alleen vooruitstrevende democratische structuren opgeleverd, het heeft ook op tal van andere domeinen blijk gegeven van vindingrijkheid en genialiteit, bijvoorbeeld in de epistemische logica, het vakterrein waarin Jaakko Hintikka een van de allergrootsten was, en in de muziek. En precies via de muziek wil Esa-Pekka Salonen, een van de meest gerespecteerde Finse hedendaagse componisten en orkestleiders, een eerbetoon brengen aan zijn land. Daarvoor heeft hij een programma samengesteld met twee werken van Sibelius, een man die evenveel heeft betekend voor de Finse muziek als Bernstein voor de Amerikaanse: hij was de schepper van een nooit eerder geziene muzikale synthese, met een nieuwe cohesie die zou uitgroeien tot een van de grote symbolen, een van de belangrijkste kenmerken van de Finse nationale identiteit. Sibelius is er als geen ander in geslaagd de muzikale expressie terug te brengen tot haar essentie, ingetogen en eenvoudig, in schril contrast met de bombastische composities en weelderige symfonieën van postromantici zoals Mahler. Door terug te grijpen naar organische muziek probeerde hij de Finse aard te vatten, zowel de landschappen, de sfeer als de ziel. Hij bleef grotendeels trouw aan de tonale muziek, maar stond ook open voor de muzikale inbreng van andere grote componisten uit zijn tijd, zoals Debussy en Schönberg.

Photograph of the Finnish composer Jean Sibelius in colour, 1938, Georg von Wendt, Public Domain
Photograph of the Finnish composer Jean Sibelius in colour, 1938, Georg von Wendt, Public Domain

Esa-Pekka Salonen wil je laten meegenieten van de uitzonderlijke schoonheid van de 6e en 7e symfonie van Sibelius – de twee laatste symfonieën die hij voltooid heeft – en daarvoor heeft de Finse dirigent het prestigieuze Philharmonia Orchestra meegebracht, het orkest dat door de legendarische Walter Legge werd opgericht en waarvan Salonen nu hoofddirigent en muzikaal directeur is. Op het programma staan ook twee hedendaagse werken, van de Finse componiste Kaija Saariaho en van haar IJslandse collega Daniel Bjarnason. Bjarnasons Concerto voor viool beleeft zo zijn Belgische première en de solist is Pekka Kuusisto, lid van een beroemde familie Finse musici.