© Belvedere Vienna
RADAR

Who’s That Girl?

Haar adembenemend portret door Gustav Klimt is het eerste schilderij dat je tegenkomt in de tentoonstelling Beyond Klimt. New Horizons in Europe 1914-1938. En ze blikt je recht in de ogen vanop de affiches voor de expo. Maar wie is de vrouw in dit opvallend beeld?

Haar naam is Johanna Staude, en ze poseerde verschillende keren voor Klimt. Iets wat ze trouwens ook deed voor zijn jongere collega Egon Schiele.

Veel weten we niet over Johanna. Wat we wel hebben is een geboortedatum: 16 februari 1883. Ten tijde van het portret stond ze geregistreerd in het Vierde District van Wenen, in de Viktorgrasse 20, waar ze blijkbaar met haar moeder woonde. Als beroep gaf ze ‘taallerares’.

© Johan De Smet
© Johan De Smet

Enkele jaren later duikt ze op in het Zesde District, en deze keer geeft ze als beroep ‘schilder’ op. Datzelfde beroep prijkt ook op haar overlijdensakte. Daar komen we verder te weten dat ze weduwe is en geregistreerd staat als katholiek. Met wie of wanneer ze is getrouwd is een mysterie, al staat het antwoord op die laatste vraag misschien op de achterkant van een foto in het Belvedere in Wenen. Daarop wordt ze ‘Johanna Staude-Wilicka’ genoemd.

Klimt schilderde het portret van Johanna Staude, dat hij trouwens nooit afwerkte, in 1917/8, en het is een van zijn allerlaatste portretten. Portretten en landschappen spelen een steeds grotere rol in deze late periode van zijn carrière. De allegorische onderwerpen verdwijnen duidelijk naar de achtergrond.

© Neue Galerie
© Neue Galerie

Zijn luxueuze vrouwenportretten, gedompeld in een dromerige intensiteit, bleven erg populair, zelfs al moeten ze erg anachronistisch zijn overgekomen bij zijn tijdgenoten die met beide voeten in de bittere realiteit van de Eerste Wereldoorlog stonden. In de schilderijen van Klimt van na 1914 zijn geen referenties aan de oorlog te bespeuren. Schoonheid te midden van tumultueuze, lelijke tijden.

© Belvedere Vienna
© Belvedere Vienna

Dat betekent niet dat Johanna overkomt als een figuur uit het verleden. Ze is overduidelijk een eigentijdse vrouw, met een modieus kapsel, die ons recht aankijkt. De schrijver Peter Altenberg, voor wie Johanna een tijdje werkte, omschreef haar als “een moderne engel”. Klimt schildert haar bijna tastbare aanwezigheid met dynamische, levendige penseelstreken en een ruwer verfstijl, typisch voor zijn latere jaren.

Het opvallende patroon van haar kleding werd ontworpen door Martha Alber, en werd geproduceerd aan de beroemde Wiener Werkstätte rond 1910. Ook dit kledingstuk zit in de collectie van het Belvedere museum.

© Belvedere Vienna
© Belvedere Vienna

Toen Johanna ooit aan Klimt vroeg waarom hij het portret niet afwerkte, en in het bijzonder dan de mond, antwoordde hij: “Omdat je nooit ben teruggekomen naar het atelier.”

Gustav Klimt overleed aan een hartaanval en/of longontstelking op 6 februari 1918. Johanna Staude stierf op 2 juli 1967 in Wenen. Vier jaar vóór haar dood verkocht ze haar portret uiteindelijk aan het Belvedere.

Stukken van dit artikel zijn gebaseerd op het essay Gustav Klimt’s Late Work and his Relationship with the New Viennese Avant-Garde door Franz Smola uit de tentoonstellingscatalagus.

Zie ook