Martin Luther King, 1968 © Hulton Archive
RADAR

A Short History of Death

Sinds de vijftiende eeuw heeft het requiem – ook missa pro defunctis genoemd – componisten aangezet tot enkele van de mooiste werken uit de muziekgeschiedenis.

In den beginne…

Al vanaf het prille begin van de ars nova werden er van gewone missen polyfone bewerkingen gemaakt. Tijdens de renaissance namen die in Frankrijk en Vlaanderen een hoge vlucht, maar vreemd genoeg waagden componisten zich pas heel laat aan de dodenmis, het requiem (de naam is ontleend aan de eerste woorden van het eerste gezang van die dienst).

Het allereerste requiem werd waarschijnlijk geschreven door Guillaume Dufay, maar dat is verloren gegaan. Het oudste bekende requiem dat bewaard is gebleven, werd rond 1470 gecomponeerd en is van de hand van Johannes Ockeghem. Kort erna volgden Antoine de Févin, Antoine Brumel en Pierre de la Rue.

Requiem: Kyrie

Het is moeilijk om met zekerheid te zeggen waarom het requiem pas zo laat zijn intrede heeft gedaan in het repertoire van de polyfone missen, maar een van de redenen is ongetwijfeld dat de expressieve aard van contrapuntische composities niet paste bij de ingetogenheid die men verondersteld werd bij dat soort omstandigheid te betonen.

Sommige requiems zijn onvervalste meesterwerken. Ze werden geschreven naar aanleiding van de dood van koningen (Pierre de la Rue verzorgde het requiem voor Filips de Schone) en zelfs componisten, bijvoorbeeld het Requiem van Richafort, gecomponeerd voor de overleden Josquin des Prez.

Missa pro defunctis: Requiem

Het ondertussen grotendeels vergeten Missa pro defunctis van de Fransman Eustache du Caurroy werd gezongen op de begrafenis van Hendrik IV en vervolgens ook op die van Lodewijk XIII. Daarna zou die mis in Frankrijk tot 1725 bij elke koninklijke begrafenis gezongen worden - dus 135 jaar (!) nadat ze gecomponeerd was.

John F. Kennedy, 1963
John F. Kennedy, 1963
Tussen kerk en opera

Op het einde van de zestiende eeuw en in het begin van de zeventiende eeuw onderging de requiemmis tal van veranderingen - typisch voor dat kantelmoment in de geschiedenis. Die veranderingen hadden geen invloed op het aantal dodenmissen dat in de volgende decennia geschreven werd.

De polyfone muziekstijl van Palestrina, duidelijk gebaseerd op de contrapuntische stijl van de Franse en de Vlaamse componisten, kreeg navolging in zowat heel Europa en het principe van de solozanger met begeleiding, afgekeken van de opera, verspreidde zich en beïnvloedde het volledige gezongen repertoire.

Francesco Cavalli – Missa pro defunctis. 01. REQUIEM AETERNAM

De Italiaan Cavalli en de Fransman Moulinié bleven vasthouden aan de oude stijl, terwijl hun respectieve landgenoten, Brunelli en de Bournonville, wel al vlug het principe van de basso continuo toepasten, een facet dat onlosmakelijk verbonden is met de solist.

In tal van requiems begonnen de instrumenten een bepalende rol te vervullen. Algemeen kunnen we stellen dat het requiem geleidelijk aan de structuur van de opera overnam en aria’s en koordelen met elkaar afwisselde.

Jean Gilles - Requiem - Introit

Het requiem kreeg later ook een sociale functie. Het Requiem van Jean Gilles werd een van de bekendste werken uit het repertoire van het Concert Spirituel, een belangrijke muzikale instelling in het Parijs van de achttiende eeuw, en werd vele keren uitgevoerd tijdens de uitvaartplechtigheid van tal van belangrijke personen, zoals Rameau en Lodewijk XV.

René Angelil, 2016
René Angelil, 2016
Van barok tot klassiek

De katholieke dodenmis is doorgaans groots, maar de protestantse begrafenisdienst is meestal heel sober. Bij de protestanten richt de ceremonie zich vooral tot de levenden, zij die hier achterblijven, de protestantse dienst wil vooral die personen troosten. Dat is een mogelijke verklaring voor de soberheid van de Duitse requiems en de verschillen qua tekstuele structuur en inhoud.

Heinrich Ignaz Franz von Biber - Requiem à 15 in A-Dur, I - Marcia Funebre

Een voorbeeld daarvan zijn de Musikalische Exequien van de lutheraan Heinrich Schütz, waarbij de opdrachtgever de teksten koos en bepaalde wanneer het koor en de solisten zongen. Die vrije, lichtjes theatrale opbouw kwam nog meer tot uiting in het nobele en majestueuze Requiem a 15 van Heinrich Ignaz Franz Biber, dat hij in 1687 componeerde voor de uitvaart van kardinaal Gandolf.

In de klassieke periode veranderde er nauwelijks iets aan de manier waarop het requiem werd aangepakt, maar kreeg toch een esthetische update volgens de toenmalige smaak. De dodenmis werd meer als een oratorium werd, een combinatie van koor, solisten en orkesten. Het thema van dood en verrijzenis heeft Händel trouwens flink geïnspireerd voor zijn oratorium La Resurrezione. De dramatische kracht ervan belichaamt de evolutie van het klassieke requiem.

Handel: La Resurrezione, HWV 47, Pt. 1: No. 10, Duetto, "Dolci, chiodi, amate spine" (Maddalena, Cleofe)

Zo komen we automatisch ook bij het beroemde, in mythes gehulde Requiem van Mozart. Dat werk vervult een centrale rol in de geschiedenis van het requiem, want wat betreft expressiviteit en emotionele kracht is het de maatstaf voor het genre. Het prachtige Requiem van Michael Haydn was een belangrijke inspiratiebron voor de grootmeester uit Salzburg.

Elvis Presley, 1977
Elvis Presley, 1977
Soundtrack van de menselijke ziel

Op het einde van de klassieke periode in Wenen ging er meer aandacht dan ooit tevoren naar het requiem. Het is duidelijk dat na Beethoven, die met zijn Negende Symfonie bewees dat profane muziek de hoogste verlangens van de menselijke ziel kon verklanken, het genre bleef bestaan maar wel nieuwe wegen insloeg.

Het requiem bleef de belichaming van het meest universele en meest aangrijpende onderwerp dat er bestaat, maar combineerde dat moeiteloos met de esthetische en filosofische principes van de 19de eeuw.

Het genre werd persoonlijker en hanteerde ook de aanzienlijk uitgebreidere expressiemiddelen uit de symfonische muziek en de opera, zodat requiems zowel bombastisch als intiem konden zijn. Soms ankerden ze zich vast aan de politieke geschiedenis van een land.

Hector Berlioz: Grande Messe des morts - Gustavo Dudamel (Notre-Dame de Paris 22-01-2014, HD 1080p)

De Grande Messe des morts van Hector Berlioz is een mooi voorbeeld van de nieuwe wind die tijdens de romantiek door het requiem waaide. Dit werk werd gecomponeerd ter nagedachtenis aan de soldaten die tijdens de revolutie van juli 1830 gesneuveld waren. Voor zijn Requiem liet Berlioz alle remmen los, voor de uitvoering had hij in totaal ongeveer 450 muzikanten nodig.

Alfred de Vigny omschreef het stuk als ‘mooi en bizar, woest, verkrampend en schrijnend’ en de muziek legt inderdaad soms gruwelijke klemtonen. Die bijna mystieke dramatisering van de mis leidt ook tot enkele sublieme bewegingen, zoals het Sanctus, het hemelse en hallucinante voorlaatste deel van de mis.

Diana Princess of Wales, 1997
Diana Princess of Wales, 1997

Het requiem kan dus het menselijk bestaan schetsen, zijn tragiek maar ook de schoonheid ervan. En daarom sloten ook componisten van wie geweten is dat ze geen enkele band met religie hebben het genre in hun hart.

Verdi, algemeen bekend als een openlijke atheïst, schreef een van de belangrijkste requiems uit de muziekgeschiedenis. Hij componeerde zijn Messa da requiem ter ere van Alessandro Manzoni, een dichter en patriot die stierf tijdens het Risorgimento, de periode die tot de eenmaking van Italië leidde. Het stuk overstijgt het liturgische keurslijf en gooit het van zich af.

Verdi Requiem finale - Requiem aeternam Libera me

Verdi’s requiem is duidelijk een subjectief werk. Dat is ongetwijfeld ook de reden waarom het alle kenmerken van een sacrale opera vertoont, met orkest, dubbelkoor en solisten die het verhaal van de dood schetsen. Na de première schreef Hans von Bülow een scherpe recensie: ‘Een opera in een kerkelijk jasje’. De luisteraar wordt overstelpt met de heftigste contrasten.

De Messe de requiem van Gabriel Fauré, die zich eveneens als atheïst had geuit, is een aangrijpende contrapuntische compositie met beklemmende klanken, maar de zeven delen zijn vervuld met een hemels licht en sereniteit. Fauré vertrouwde musicoloog Louis Aguettant toe dat hij de dood zag ‘als een verlossing, het verlangen naar het geluk in het hiernamaals, en niet zozeer als een pijnlijke overgang’.

Rudolph Valentino, 1926
Rudolph Valentino, 1926
Requiem universalis

De diversiteit van de requiems in de twintigste eeuw is gigantisch. Natuurlijk blijft de conservatieve stroming bestaan, onder andere met het prachtige Requiem van Maurice Duruflé, volledig gebaseerd op gregoriaanse gezangen.

2001: A Space Oddysey OST# 3 - Requiem for Soprano, Mezzo Soprano, Two Mixed Choirs and Orchestra

Een opmerkelijk requiem is dat van György Ligeti. Die koesterde een enorme bewondering voor Johannes Ockeghem, de grootmeester uit de renaissance, en inspireerde zich eveneens op het verleden voor zijn Requiem (1962), maar dat werd uiteindelijk een uiterst modern werk. De Hongaarse componist past er de techniek van de micropolyfonie in toe, als een verlengde en een nieuwe interpretatie van het oude contrapunt, en dat resulteert in verontrustende, heel expressieve muziek.

Ook bij andere componisten zien we dat het requiem zich buiten de religieuze sfeer ontwikkelt en zo een universele artistieke vorm wordt die zich tot de volledige mensheid richt. In War Requiem, gecomponeerd in 1962, combineert Benjamin Britten de tekst van de rooms-katholieke liturgie met gedichten van Wilfred Owen, een homoseksuele schrijver die tijdens de Eerste Wereldoorlog in de loopgraven is gestorven.

Benjamin Britten conducts War Requiem - Live Television Broadcast

Op de première speelden muzikanten van alle mogelijke nationaliteiten mee en Brittens requiem is een oproep tegen militarisme en voor verzoening en toenadering – een aansporing die ook terugkeert in A War Requiem van Annelies van Parys, haar nieuwe compositie die dit seizoen in BOZAR wordt voorgesteld.

Met Requiem für einen jungen Dichter (1969) schreef de Duitser Alois Zimmermann een erg ongebruikelijk requiem, resoluut verankerd in postmoderniteit. Zimmermann gebruikte de collagetechniek en plaatste de katholieke liturgie tegenover de poëzie van Vladimir Majakovski, Konrad Bayer en Sergej Jesenin, drie schrijvers die zelfmoord hebben gepleegd.

Bernd Alois Zimmermann: Requiem für einen junger Dichter - Rappresentazione

Er zijn ook stemopnames in verwerkt van beroemde personen zoals paus Johannes XXIII, de filosoof Ludwig Wittgenstein, de schrijver Albert Camus en zelfs Adolf Hitler, en het bevat citaten uit muziekstukken, onder andere uit La création du monde van Milhlaud, Tristan und Isolde en de hit Hey Jude van The Beatles.

Charles-Henry Boland

King Albert I of Belgium, 1934
King Albert I of Belgium, 1934

Zie ook