RADAR

Rumba Lumumba

Patrice Emery Lumumba was niet alleen de eerste democratisch verkozen premier van Congo, hij was ook een bezield muziekliefhebber en begenadigd luisteraar.

Op 22 november 2018 bezingen meer dan twintig muzikale grootheden de iconische onafhankelijkheidsleider. Met twintig liederen uit de hoogdagen van de rumba en evenveel sprekende anekdotes tillen ze Patrice Lumumba op de troon die hij verdient. 

Patrice-Emery Lumumba was politicus, leider van de Mouvement National Congolais (MNC) en de allereerste democratisch verkozen premier van de huidige Democratische Republiek Congo. Op 17 januari 1961 werd hij vermoord in Elisabethstad (het huidige Lubumbashi), samen met twee van zijn onfortuinlijke medestanders: gewezen Senaatsvoorzitter Joseph Okito en Maurice Mpolo, de vroegere minister van Jeugd en Sport. De moorden hebben hem ironisch genoeg van een plaatsje in de geschiedenisboeken verzekerd: eerst als martelaar van de onafhankelijkheid, later als nationale held.

“De onafhankelijkheid van Congo voorspelde Adou Elenga, een van de pioniers van de rumba, al in 1954”, zegt historicus Malambu Makizola. “’Morgen’, zingt hij in het lied Ata Ndele, ‘zal de wereld anders zijn. Morgen wordt de wereld op zijn kop gezet’”.

Ata Ndele

In 1958 kreeg Adou Elenga navolging van de beroemde Congolese muzikant Franco Luambo, een van de grondleggers van de moderne Congolese sound. In het lied Yimbi personaliseert Franco de koloniale situatie. “Geef me mijn kind terug, ik wil het voeden”, zingt hij. Naarmate de feiten en de gebeurtenissen elkaar opvolgden in de jaren 1950, kreeg de onafhankelijkheid van Congo gaandeweg vorm.

Yimbi (Franco) - Franco & L'O.K. Jazz 18-12-1958

Toen de onafhankelijkheid van Congo werd beslist tijdens een rondetafelconferentie in Brussel in januari 1960, zat Lumumba in de gevangenis. In die periode schreef Vicky Longomba het lied Vive Patrice-Emery Lumumba om klaar te stellen dat de onafhankelijkheid niet kon worden uitgeroepen zonder Lumumba.

Vive Patrice Lumumba (Vicky Longomba) - African Jazz 1960

Joseph Kabasele, beter bekend als ‘Kallé Jeff’, schreef Independance Cha Cha, het eerste informele volkslied van de Democratische Republiek Congo. Als roemrijke culturele persoonlijkheid mocht hij de politieke delegatie begeleiden die in 1960 de onafhankelijkheid van Congo ging bespreken in Brussel. Hij bracht het lied met vier musici van zijn eigen groep, African Jazz, en twee leden van de rivaliserende band, OK Jazz. Independance Cha Cha werd de eerste ‘pan-Afrikaanse’ hit en is een prachtig voorbeeld van de Congolese rumba.

Grand Kallé & L'African Jazz - Indépendance Cha-Cha (audio)

Kallé Jeff zong over alles wat bloeide en broeide in de Congolese maatschappij ten tijde van de onafhankelijkheid. Als hulde aan zijn goede vriend Lumumba schreef hij Matata Masila Na Congo.  In dit lied herinnert hij de mensen dat het Lumumba was die na de Pan-Afrikaanse Conferentie van 1958 in Accra, de mensen verbond in het idee van het ‘panafrikanisme’, de droom van één groot verenigd Afrika.

Matata Masila Na Congo (Kallé) - African Jazz

Liwa Ya Emery is het enige lied dat de moord op Patrice Lumumba openlijk veroordeelt. “Met dit lied komt Franco op voor Lumumba’s kinderen die verweesd achterbleven”, zegt Malambu Makizola. “Hij komt op voor de medestanders van Lumumba in een periode van terreur waarin een steunbetuiging aan Lumumba je de kop kon kosten. Franco nam een enorm risico met dit lied, niemand durfde het hem nadoen.”

Liwa Ya Emery (Franco) - Franco & L'O.K. Jazz 1961

Op 24 november 1965 greep Mobutu Sese Seko de macht in Leopoldstad, het huidige Kinshasa. “Zeer snel, op 30 juni 1966, roept hij Lumumba uit tot ‘nationale held’”, zegt Malambu Makizola. “Het was een puur politieke beslissing om de schade te beperken die de moord op Lumumba had berokkend. Franco & OK Jazz en Kallé/Bombenga & African Jazz schreven allebei een lied over deze politieke beslissing, Lumumba, héros national.”

Lumumba, Héros National (Franco) - Franco & L'O.K. Jazz 1967

Via een wedstrijd had het toenmalige Ministerie van Cultuur gevraagd om een lied te schrijven over de kersverse republiek. Twee liederen met dezelfde titel wonnen: Congo Nouveau Afrique Nouvelle van Tabu Ley en van Bombenga. Beide verhalen over hoe Congo weer op Moïse Tsjombé werd veroverd door de Congolezen en hoe Mobutu zich inschreef in het idee van het panafrikanisme.

Congo Nouveau Afrique Nouvelle (Instrumental)

Kashama Nkoy was de beleidsadviseur Culturele Zaken van Mobutu. Hij studeerde aan economie en filosofie aan Oxford in Engeland. In 1967 besloot hij huiswaarts te keren en zich in te zetten voor zijn land. “Het was een briljante geest die mensen kon begeesteren. Dat creëerde spanningen, en hoewel we niet weten of het waar is, zou Kashama Nkoy vergiftigd zijn geweest. Tabu Ley zingt in zijn lied: als je Lumumba ontmoet, daar waar je heen gaat, zeg hem dan dat we je niet genoeg in de armen hebben genomen. Zeg hem dat we je missen, een echtgenoot, zoon, een vader, een vriend zoals jij.”

Tabu Ley Rochereau & L'African Fiesta - Kashama Nkoy (audio)

Het lied Esclave verhaalt over de slavernij, overal ter wereld: in het westen van Congo, aan de Oostkust, in Zuid-Afrika, … maar Papa Wemba zingt ook over andere vormen van slavernij. Hij vervloekt ze allemaal. Je hoort Lumumba’s naam niet opduiken in het lied, maar tussen de regels door voel je de ziel van Lumumba aanwezig in de muziek.

Papa Wemba ESCLAVE Album-version 1988

Zie ook