© Caroline Lessire
RADAR

AFROPOLITAN FESTIVAL

ARTISTIEKE EN SOCIALE UITDAGINGEN

Van 28 februari tot 1 maart 2020 vond bij BOZAR de vierde editie van het Afropolitan Festival plaats. In één weekend tijd bracht dit kleurrijke evenement meer dan 5.000 mensen op de been die de hedendaagse artistieke praktijk van artiesten uit Afrika of van Afrikaanse origine kwamen bewonderen. Het succes en het avontuurlijke aspect van het festival steunt op een praktijk en denkoefening die de artistieke en sociale uitdagingen van zo'n cultureel evenement centraal plaatsen.

Afropolitan 2020 | Aftermovie | BOZAR
 

Er zijn maar weinig Europese kunstencentra van internationaal allooi met een jaarlijkse multidisciplinaire afspraak op de agenda rond kunst uit Afrika of de Afrikaanse diaspora. Hoewel er sinds een tiental jaar op het Europese vasteland almaar meer evenementen opduiken die Afrikaanse artiesten in de kijker plaatsen, blijft hun focus eerder beperkt (tot één artiest, één kunstvorm, één land ...) of zijn ze eenmalig. Vaste en multidisciplinaire platformen binnen gerenommeerde cultuurinstellingen blijven eerder zeldzaam.

Tussen hoop en wantrouwen

Dat is ongetwijfeld waarom het Afropolitan Festival al sinds zijn eerste editie zowel de hoop als de twijfel binnen het Afrikaans-Belgische culturele landschap weet te katalyseren. In de aanloop naar Afropean+, de eerste editie van het festival in februari 2015, staken artiesten en culturele spelers hun bedenkingen en terughoudendheid niet onder stoelen of banken. Kan het Paleis voor Schone Kunsten van Brussel – in de ogen van velen een prestigieuze, elitaire en iconische Belgische instelling – überhaupt de deuren wagenwijd opengooien voor Afrikaans-Belgische en Afrikaans-Europese kunst? En waarom zou het dat doen? Moeten we dat toejuichen, of is wantrouwen geboden? Zit daar iets achter?

De eerlijkheid gebiedt ons eraan te herinneren dat het initiatief niet van BOZAR kwam, maar van een Congolese artiest uit Brussel: rapper en theaterman Pitcho Womba Konga. Hij stelde de instelling zijn festivalconcept voor onder de titel Congolisation. Het evenement moest een eerbetoon worden aan het boegbeeld van de onafhankelijkheid van Belgisch-Congo: Patrice Lumumba, de Congolese eerste minister die in 1961 werd vermoord en in zijn thuisland tot een nationale held werd verheven.

We willen hier evenwel niet zozeer uitvoerig terugblikken op de eerste editie van het festival bij BOZAR op 17 januari 2015 (niet toevallig de datum waarop Patrice Lumumba meer dan 50 jaar eerder werd vermoord).Wel willen we de grondslag van het Afropolitan Festival blootleggen en herinneren aan wat het festival zo bijzonder maakt: de sterke politieke dimensie van de artistieke creaties en hun plaats in een toonaangevende openbare cultuurinstelling.

Artistieke creaties gegroeid uit ervaringen van de Afrikaanse diaspora

Het Afrikaanse en Afro-Europeaanse artistieke landschap wint aan populariteit, vooral in Europa, en roept de hele westerse wereld toe, gesterkt door zijn kwaliteit, creatieve vitaliteit en noodzaak. De afgelopen vijftig jaar hebben gemeenschappen binnen de Afrikaanse diaspora en van Afrikaanse afkomst zich in de Europese koloniale machten van weleer gevestigd. Vandaag telt Europa naar schatting 8 miljoen inwoners van Afrikaanse origine. Ongeveer 500.000 van hen wonen in België. Veel van die 'Afropeanen' hebben een dubbele nationaliteit of combineren de nationaliteit van hun geadopteerde thuisland met een nauwe verbondenheid met hun land van herkomst.

Die meervoudige identiteit is eigen aan wat politicoloog Achille Mbembe omschrijft als het ‘Afropolitanisme’:

Vandaag leven veel Afrikanen buiten Afrika. Anderen maakten de vrije keuze om op het continent te blijven, maar niet noodzakelijk in het land waar ze zijn geboren. Meer nog: velen kregen de kans om verscheidene werelden te ontdekken en blijven heen- en terugreizen. Dat schenkt hen een ontvankelijkheid en een wereldbeeld van onschatbare waarde. Het gaat doorgaans om mensen die zich in verschillende talen kunnen uitdrukken. Zo ontwikkelen zij, soms zelfs onbewust, een transnationale cultuur die ik 'Afropolitaans' noem.” - uit "L 'Afropolitisme, c’est la manière dont les Africains font le monde, gèrent le monde et irriguent le monde”. Vrij vertaald uit een interview met Achille Mbembe. Magazine Illmatik nr 1. 2015. www.illmatik.com

Het Afropolitan Festival moet – zoals de naam al doet vermoeden – een feest zijn ter ere van die Afropolitaanse cultuur. Een uiterst heterogene cultuur met vele gezichten, die de meest uiteenlopende boodschappen uitdraagt, maar die ontstaan is uit een noodzaak ervaren door elk van de artiestes en artiesten: de vrijheid om eigen en unieke verhalen te vertellen of gestalte te geven.

De artistieke uitdrukkingsvormen van de Afrikaanse diaspora in Europa bleven lange tijd onder de radar. Tot voor kort was die expressie beperkt tot zogenoemde gemeenschapscentra en toonden de Europese cultuurinstellingen maar weinig interesse. Die uitingen zijn er nochtans altijd al geweest en schonken velerlei gestaltes aan het Afropolitaanse verhaal: van ballingschap, racisme, discriminatie en onzichtbaarheid tot solidariteit, de emancipatiestrijd of de druk van individuele verantwoordelijkheden. Zowel vroeger als nu beïnvloedt het koloniale en postkoloniale verleden de complexe Afropolitaanse identiteit en krijgt het een centrale plaats in de artistieke creaties.

In het licht van de vier edities van het Afropolitan Festival valt de politieke dimensie van de werken in het programma op, of het nu gaat om films, voorstellingen, getuigenissen of debatten rond werken die tot nadenken stemmen. Dat politieke aspect wordt des te sterker belicht wanneer het ingang vindt in een prestigieuze Europese cultuurinstelling. Het plaatst namelijk een vraagteken bij de plaats die deze Afropolitaanse expressie krijgt in de instelling en de drijvende kracht ervan achter artistieke en sociale verschuivingen.

Een proces van wederzijdse legitimatie

Het Afropolitan Festival wil bijdragen tot de grotere zichtbaarheid van artiesten en intellectuelen uit het Europees-Afropolitaanse landschap, al werpen zich sinds zijn ontstaan ook enkele artistieke en sociale hindernissen op. Op het vlak van de visie op kunst is een denkoefening in gang gezet rond de speelruimte waarover een instelling als BOZAR beschikt om uiteenlopende en afwijkende visies te verwelkomen die niet noodzakelijk beantwoorden aan de heersende criteria van uitmuntendheid. Of het nu gaat om urban dance en improvisatie (denk maar aan de hiphopperformances van Les Mybalés in 2017, Bintou Dembele in 2018 en Cal Hunt in 2020), of om de 'beweeglijke debatten' van Afropean Project in 2017 en 2018, dankzij het festival vinden alternatieve en hybride visies op kunst hun weg naar de instelling. In die zin vergroot het festival de diversiteit in het aanbod van het Paleis voor Schone Kunsten. Tegelijk doet het de artistieke krijtlijnen vervagen en maakt het hen poreuzer, inclusiever.

Zo ontstaat een tweevoudig proces dat tegelijk de artiesten en de instelling sterkt. Met zijn status als uitmuntend kunstencentrum en zijn internationale uitstraling schenkt BOZAR immers ontegensprekelijk een meerwaarde aan de creaties die in het Paleis worden voorgesteld. De creaties van de Afrikaanse artiesten of kunstenaars van Afrikaanse origine verrijken op hun beurt niet alleen het artistieke aanbod van het Paleis, maar verscherpen zijn openheid voor en voeling met de postkoloniale en multiculturele samenlevingen van vandaag.

Diversiteit in programma en publiek is een van de grootste uitdagingen voor cultuurinstellingen van vandaag. Het Afropolitan-platform is voor BOZAR als het ware een drijvende kracht achter die diversificatie.  Het platform zet niet alleen de deur open naar nieuwe artistieke scenes, maar spreekt ook een breder en kleurrijker publiek aan. Terwijl mensen van Afrikaanse afkomst of Afrikaanse burgers voorheen maar zelden het Paleis voor Schone Kunsten bezochten, vinden ook zij vlotter hun weg naar BOZAR sinds de creatie van het platform.

Wat staat centraal? Wat is veeleer marginaal? Hoewel het culturele speelveld verbonden blijft met de machtsverhoudingen en het gezag van de westerse samenlevingen waarin de Afrikaanse diaspora en mensen van Afrikaanse origine leven, schept het een ruimte waarin die verhoudingen vandaag tot uiting mogen komen en bespreekbaar zijn. De culturele instelling blijft weliswaar een normerende en legitimerende functie invullen wat artistieke praktijken betreft, al moet ze ook de multiculturaliteit om zich heen weerspiegelen en haar voeling met de artistieke avant-garde in de verf zetten, of die nu monochroom of veelkleurig is.

Cocreatie en dekolonialisatie

Zowel op artistiek als op sociaal vlak schept het festival dus een platform voor wederzijdse legitimatie. Enerzijds schept het een vorm van artistieke en sociale erkenning voor artiesten uit Afrika of de Afrikaanse diaspora. Anderzijds vormt het voor de cultuurinstelling een statement: "Wij voeren een beleid van artistieke en sociale openheid en gaan zo actief op zoek naar meer inclusiviteit."

Al in een vroege fase van het festival pleitten artiesten en culturele spelers van Afrikaanse origine voor een heuse cocreatie. Het is zowaar een modewoord geworden voor een methode waarin elke speler evenveel inspraak krijgt in de ontwikkeling en productie van een evenement, met respect voor ieders eigenheid en belangen. Rekening houdend met de beperkte mogelijkheden van de meeste structuren en spelers uit Afrika of de Afrikaanse diaspora, biedt deze methode hen de kans een relatie op gelijke voet aan te knopen met de instelling. Cocreatie vergt evenwel tijd. Het gaat om een leerproces en vereist aandacht voor de ander, wederzijds respect en compromis. Het is een proces dat van alle partijen, en vooral van de instelling, een zekere zelfkritiek vereist, net als de bereidheid om zich aan te passen.

BOZAR en de festivalpartners zijn samen in het leerproces gestapt met het oog op zo'n methodologie. Dat bleek weliswaar niet eenvoudig, want de situatie en cultuur binnen de instelling wijken soms sterk af van die van structuren en artiesten van Afrikaanse origine. Stabiliteit versus instabiliteit, rigiditeit versus flexibiliteit, reglementering versus improvisatie, ... Kortom: twee werelden die niet zomaar samengaan. Toch valt het op in welke mate een duurzaam project elk van de partners sterkt en bijdraagt tot de gestage dekolonisatie van het denken.

Daarom lanceerde BOZAR in 2019 het project Afropolitan Forum: een vijfjarenprogramma in het teken van artistieke en culturele expressie, onderzoek en debat rond ideeën van ‘Afropeanen’ in België en Europa. Het programma is het resultaat van een samenwerking tussen het AfricaMuseum en het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten. Het wordt gefinancierd door de Belgische Ontwikkelingssamenwerking en moet meer specifiek het cocreatieproces versterken om tot inclusievere en duurzamere samenwerkingen te komen. Het helpt net als het Afropolitan Festival de vooroordelen over en stereotype beelden van Afrika te ontkrachten, en werkt een andere blik, andere waarden en een andere houding in de hand. Elk jaar worden in dat verband projectoproepen uitgeschreven.

De programma's van het Afropolitan Forum en het Afropolitan Festival zijn uitgewerkt met het oog op complementariteit en synergie op korte en lange termijn, om tot een vernieuwend en duurzaam artistiek platform te komen met zowel een lokale als internationale focus in het teken van Afropolitaanse creaties. Het is een van de voornaamste ambities van BOZAR, in de hoop dat er de komende jaren overal in Europa en Afrika gelijkaardige platforms opduiken.

In lijn met de ambitie om een transnationaal netwerk uit te bouwen, is ook de lancering van het festivalplatform in de marge van editie 2020 van het Afropolitan Festival het vermelden zeker waard. Het doel van dat platform? Afropolitaanse festivals en biënnales in Europa en Afrika met elkaar in contact brengen. Zo kunnen initiatiefnemers of directeurs van dergelijke evenementen, instellingen die zich inzetten voor culturele samenwerking en het brede publiek elkaar regelmatig ontmoeten en van gedachten wisselen. Afropolitaanse festivals en biënnales hebben immers alle belang bij een internationaal netwerk om zich te ontwikkelen en hun artistieke en sociale waarde in de verf te zetten.

We mogen niet vergeten dat tegen 2050 meer dan een vierde van de wereldbevolking op het Afrikaanse continent zal leven. Voor Achille Mbembe en andere Afrikaanse intellectuelen zal die prognose gepaard gaan met een 'Afrikanisering' van de wereld. Afropolitaanse festivals en biënnales zullen daartoe zonder twijfel bijdragen en een dekolonisatie van de samenlevingen en wereldbeelden in de hand werken. Het Afropolitan Festival wil die artistieke en sociale missie verderzetten en samen met partners, artiesten, intellectuelen, activisten en het publiek zijn inzichten en praktijken verder ontwikkelen. Afspraak dus van 18 tot 21 februari 2021 in het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten, voor de vijfde editie in het teken van de "macht van vrouwen".

Ayoko Mensah, curatrice van het Afropolitan Festival

Zie ook

  • Projectoproep Afropolitan Forum

    NIEUWE DEADLINE: 17 JUNI  Net zoals het jaarlijkse Afropolitan festival in BOZAR wil het project Afropolitan Forum fungeren als platform voor artistieke en culturele expressie van, onderzoek naar en overleg over het gedachtegoed van Afropeanen in België en Europa. Op termijn kan Afropolitan Forum bijdragen tot de totstandbrenging van nieuwe, meer inclusieve en duurzame relaties tussen zijn partners en de Belgische culturele instellingen. 

    lees meer
    — gepubliceerd op