Beatrice Rana

Johann Sebastian Bach (1685-1750) 
Franse Suite nr. 2 (1722-25) 

Claude Debussy (1862-1912) 
Etudes, Livre 1 (1915) 

Frédéric Chopin (1810-1849) 
Nocturne nr. 1 in c n° 1 en do mineur, op. 48 (1841) 
Ballade nr. 2 in F n° 2 en fa majeur, op. 38 (1839) 
Nocturne nr. 2 in fis n° 2 en fa dièse majeur, op. 48 (1841)  
Scherzo nr. 3 in cis mineur n° 3 en do dièse mineur, op. 39 (1839) 

Wat maakt muziek betekenisvol? Niet alleen een melodie, een harmonie of een ritme op zich, maar vooral de manier waarop een componist die elementen organiseert, laat terugkeren, botsen of van betekenis veranderen. Een noot kan door haar plaats in een melodie iets anders gaan betekenen; een akkoord kan door de context waarin het klinkt plots een nieuwe lading krijgen. Wie beter dan pianiste Beatrice Rana om deze diepere dimensie van de muziek tot klinken te brengen in werken van Bach, Debussy en Chopin? 

Waar elke noot haar plaats vindt  

“Iedere noot op de juiste plaats.” Zo wordt Johann Sebastian Bachs muziek vaak omschreven. Het resultaat klinkt zo vanzelfsprekend dat we gemakkelijk vergeten hoeveel denkwerk erachter schuilgaat. De Tweede Franse Suite, BWV 813, laat daar een fascinerend inkijkje in zien. Van de Allemande en Courante bestaan vier of vijf opeenvolgende versies. Bach veranderde melodische lijnen, baspartijen en details van de formulering. Ook over de plaats van het Menuet dacht hij verschillende keren na: de eerste versie, genoteerd in het Klavierbüchlein voor Anna Magdalena Bach in 1722, had er aanvankelijk geen; later noteerde Bach dat er een menuet moest worden ingevoegd, terwijl sommige bronnen zelfs twee menuetten bevatten. Componeren was voor Bach dus geen kwestie van een vooraf bestaand ideaal simpelweg neerschrijven. Muzikale samenhang ontstond gaandeweg, in het luisteren naar de gevolgen van elke keuze. 

Ook de naam ‘Franse Suite’ vraagt enige voorzichtigheid. Bach zelf noemde de stukken Suites pour le Clavessin. De benaming ‘Frans’ ontstond pas na zijn dood in 1750. Bovendien zijn de suites geen zuivere navolging van een Franse stijl: Bach vermengt Franse dansvormen met een Duitse contrapuntische schrijfwijze en andere Europese invloeden. De Allemande, Courante, Sarabande, Air, Menuet en Gigue zijn bij hem dus niet alleen opeenvolgende dansen, maar verschillende manieren om beweging, maat en articulatie muzikaal te organiseren. 

Onder bloemen van harmonie 

Net zoals bij Bach vinden we bij de Franse componist Claude Debussy een voortdurende zoektocht naar de mogelijkheden van het muzikale materiaal. Debussy schreef zijn twaalf Études in 1915, tijdens de Eerste Wereldoorlog, terwijl zijn gezondheid sterk achteruitging. In datzelfde jaar werkte hij aan een nieuwe uitgave van Chopins muziek en kon hij onder meer het manuscript van Chopins Tweede Ballade raadplegen. De Études staan zo niet alleen aan het einde van Debussy’s piano-oeuvre – hij voltooit voor piano enkel nog een Élégie in 1915 – maar ook in een lange traditie die via Chopin het technische oefenstuk tot volwaardige kunstvorm had gemaakt. 

De titels van het eerste boek lijken nog klassiek: vijf vingers, tertsen, kwarten, sexten, octaven en acht vingers. Maar bij Debussy wordt de technische moeilijkheid zelf het muzikale materiaal. Een interval is niet alleen een afstand tussen twee tonen, maar bepaalt ook de beweging van de hand, de aanslag en de klank van het instrument. Debussy schreef dat zijn Études “een rigoureuze techniek onder bloemen van harmonie” verbergen. De virtuositeit is daarbij geen doel op zich: ze opent nieuwe mogelijkheden voor de pianoklank. Dat verklaart ook waarom deze muziek zoveel invloed kreeg op latere generaties. De Études werden omschreven als een “laboratorium van compositie”, waarin nieuwe manieren van denken over ritme, timbre, aanslag en resonantie worden onderzocht. Bij Debussy wordt de piano niet alleen bespeeld; het instrument zelf wordt onderzocht. 

Als muziek begint te spreken 

De Pool Frédéric Chopin neemt in dit programma een bijzondere plaats in. Hij keek terug naar de traditie van de pianistische virtuositeit, maar maakte van het instrument tegelijk een middel voor een uitzonderlijk directe vorm van expressie. Dat is hoorbaar in de twee Nocturnes, opus 48 uit 1841. 

In de eerste Nocturne in c is de vorm eenvoudig: A-B-A’. Toch verandert de betekenis van het materiaal voortdurend. Een ingetogen melodie maakt plaats voor een koraal, waarna een doppio movimento agitato losbarst met grootse octaven en arpeggio’s. In het tweede Nocturne wordt het contrasterende middendeel bijna een operascène. Chopin beschreef dit gedeelte zelf als een recitatief: “een tiran beveelt, en de ander vraagt om genade”. Zonder dat er één woord wordt gezongen, krijgt de muziek zo een uitgesproken retorisch karakter. 

Die dramatische tegenstelling wordt nog scherper in de Ballade nr. 2, opus 38. Het werk werd in 1839 voltooid en opgedragen aan Robert Schumann. De vaak genoemde inspiratie door de dichter Mickiewicz’ ballade Świtezianka is niet bewezen. Veel belangrijker is wat Chopin muzikaal doet: de rustige opening maakt plots plaats voor een heftige Presto con fuoco. De overgang is radicaal. Het aanvankelijke rustige karakter blijkt geen stabiel uitgangspunt, maar iets wat door de rest van de muziek op de proef wordt gesteld. Aan het einde keert het openingsthema terug, maar nu in mineur. Het lijkt hetzelfde thema, en toch is het door alles wat eraan voorafging fundamenteel veranderd. 

Het recital eindigt met het Scherzo nr. 3, opus 39. Chopin begon het werk te schrijven in 1838 in het verlaten klooster van Valldemossa op Mallorca en voltooide het in Frankrijk. Na een onheilspellende inleiding barst een thema in dubbele octaven los. Daartegenover staat een breed, koraalachtig gedeelte, met ijle dalende arpeggio’s. De twee werelden blijven elkaar afwisselen tot het werk uiteindelijk uitkomt in een stralend slot. Chopins scherzo heeft daarmee weinig gemeen met het speelse karakter dat het genre bij bijvoorbeeld Beethoven nog vaak draagt. Waar Beethoven het scherzo gebruikt om te verrassen, te ontregelen of te spelen met ritme en verwachting, geeft Chopin het genre een veel dramatischer en virtuozer karakter. Het contrast tussen dreiging en verstilling wordt hier niet zozeer een spel, maar een krachtig muzikaal verhaal dat naar een steeds helderder einde voert. 

Waldo Geuns 

Bozar Maecenas 

Patrick Derom Gallery • Monsieur et Madame Bertrand Ferrier • Baron en Barones Marnix Galle-Sioen • Baron Xavier Hufkens • Monsieur et Madame Laurent Legein • Madame Heike Müller • Monsieur et Madame Dominique Peninon • Monsieur et Madame Antoine Winckler • Monsieur et Madame Bernard Woronoff • Chevalier Godefroid de Wouters d'Oplinter 

Bozar Fine Art Circle Founding Members 

Mr and Mrs Ravi Bhansali • Monsieur Hubert Bonnet (Fondation CAB) • De heer en Mevrouw Dirk Cavens • De heer Simon Devolder • Monsieur Eric Everard • Madame Anne Gangsted • Baron Xavier Hufkens • Monsieur Augustin Lippens • Monsieur Michel Moortgat • Madame Lucy Jane Pereira • Monsieur Charles Riva 

Bozar Patrons 

Monsieur et Madame Charles Adriaenssen  • Madame Joséphine d’Ansembourg • Monsieur Werner d’Ansembourg • Comtesse Laurence d'Aramon • Art By Goralska S.à.r.l. • Monsieur Jean-François Bellis • Docteur Amine Benyakoub • Baron et Baronne Berghmans • De heer Stefaan Bettens • Monsieur Philippe Bioul • Mevrouw Roger Blanpain-Bruggeman •  Madame Laurette Blondeel • Comte et Comtesse Boël • Monsieur et Madame Thierry Bouckaert • Monsieur Thierry Boutemy • Comte et Comtesse Emmenuel de Briey • Ecuyer Maximilien du Bus de Warnaffe • Madame Marion Bywater • Madame Anny Cailloux • Madame Valérie Cardon de Lichtbuer • Madame Catherine Carniaux • Madame Paloma Castro Martinez de Tejada • Prince et Princesse de Chimay  •   Monsieur Jim Cloos et Madame Véronique Arnault • Mevrouw Chris Cooleman • Monsieur Emile Culot • Madame Marguerite Culot • Monsieur et Madame Denis Dalibot • Madame Bernard Darty • De heer en mevrouw Philippe De Baere • Madame Louise Descamps • Madame Hélène Deslauriers • Monsieur Amand-Benoit D'Hondt • De heer Bernard Dubois • Mevrouw Sylvie Dubois •  Madame Claudine Duvivier • Madame Barbara Eggers • Madame Dominique Eickhoff • Baron et Baronne William Frère • Monsieur François Gérard et Madame Jessica Parser •  Baron et Baronne Pierre Gurdjian • De heer en mevrouw Philippe Haspeslagh - Van den Poel • Madame Susanne Hinrichs et Monsieur Peter Klein • Monsieur Jean-Pierre Hoa • Madame Bonno H. Hylkema • Madame Fernand Jacquet • Baron Edouard Janssen • Madame Elisabeth Jongen • Monsieur et Madame Jean-Louis Joris • Monsieur et Madame Adnan Kandiyoti • Monsieur Sander Kashiva • Monsieur Sam Kestens • Monsieur et Madame Klaus Körner • Madame Marleen Lammerant • Monsieur Pierre Lebeau • Monsieur et Madame François Legein • Monsieur et Madame Charles-Henri Lehideux • Monsieur et Madame Philippe le Hodey • Madame Gérald Leprince Jungbluth • Monsieur Xavier Letizia • Monsieur Bruno van Lierde • Madame Florence Lippens  •  Monsieur et Madame Clive Llewellyn • Monsieur et Madame Thierry Lorang • Madame Denise Louterman • Madame Valeria Onofrj • Madame Olga Machiels-Osterrieth  •  De heer Peter Maenhout  •  Monsieur et Madame Alain Mallart  •  De heer en mevrouw Frederic Martens • Monsieur et Madame Dominique Mathieu-Defforey • De heer en mevrouw Frank Monstrey (urbion) • Madame Philippine de Montalembert • Madame Nelson • Dr. Bram Peeters et Monsieur Lucas Van Molle  •  Famille Philippson • Monsieur Gérard Philippson • Comte et Comtesse Antoine de Pracomtal • Monsieur Bernard Respaut • De heer en mevrouw Guy en Martine Reyniers • Madame Elisabetta Righini et Monsieur Craig Finch • Monsieur et Madame Michael Rosenthal • Monsieur et Madame Frédéric Samama • Monsieur et Madame Philippe Schöller • Monsieur et Madame Olivier Solanet • Monsieur Eric Speeckaert • Monsieur Jean-Charles Speeckaert • Madame Apolline de Spoelberch • Monsieur Guillaume de Spoelberch • Monsieur Paul de Spoelberch • Vicomte Philippe de Spoelberch et Madame Daphné Lippitt • Madame Anne-Véronique Stainier • Monsieur Didier Staquet et Madame Lidia Zabinski  •  De heer Karl Stas • Mevrouw Caroline Steyaert • Monsieur et Madame Philippe Stoclet • Monsieur Nikolaus Tacke et Madame Astrid Cuylits • De heer en mevrouw Coen Teulings • Monsieur et Madame Philippe Tournay • Dr. Philippe Uytterhaegen • Monsieur et Madame Xavier Van Campenhout • De heer Marc Vandecandelaere • De heer Alexander Vandenbergen • Mevrouw Barbara Van Der Wee en de heer Paul Lievevrouw • Monsieur Michel Van Huffel • De heer Koen Van Loo  •  De heer en mevrouw Anton Van Rossum • De heer Johan Van Wassenhove • Monsieur et Madame Albert Wastiaux • Madame Nathalie Waucquez • Monsieur et Madame Jacques Zucker  

Bozar Circle 

Monsieur Axel Böhlke et Madame Clara Huizink • Monsieur et Madame Paul De Groote • Monsieur Rodolphe Dulait • Madame Liliane Gam • Mevrouw Natasja Peeters • De heer en mevrouw Remi en Evelyne Van Den Broeck • Monsieur Guillaume van Doorslaer et Madame Emily Defreyne   

En al onze Leden die anoniem wensen te blijven