Belgian National Orchestra, Franck & Kamei

Johannes Brahms (1833-1897)
Pianoconcerto nr. 2 in Bes-majeur, op. 83 (1881)

1. Allegro non troppo
2. Allegro appassionato
3. Andante
4. Allegretto grazioso

Pauze

Pyotr Ilyich Tchaikovsky (1840-1893)
Symfonie nr. 5 in e-mineur, op. 64 (1888)

1. Andante – Allegro con anima
2. Andante cantabile, con alcuna licenza
3. Valse: Allegro moderato
4. Finale: Andante maestoso – Allegro vivace

Einde voorzien om 22:00

Dank aan de spelers van de Nationale Loterij, aan de Tax Shelter van de Belgische federale overheid via Gallop Tax Shelter.

Johannes Brahms, Concerto voor piano en orkest nr. 2 in Bes, op. 83 (1881)

Klassiek romanticus

Brahms vereerde zijn idool Beethoven op een kritiekloze en obsessieve wijze. Pas toen hij 43 jaar oud was durfde Brahms voor de dag te komen met zijn Eerste symfonie. Hij zwoegde er gedurende zo’n twintig jaar aan en sleutelde tot enkele dagen vóór de creatie aan het tweede en het derde deel, om de finale meer tot zijn recht te laten komen. Het was onder impuls van Clara Schumann dat Brahms uiteindelijk zijn Eerste symfonie aan de buitenwereld durfde te laten horen. Slechts na voorvertoningen in Karlsruhe en Mannheim ging hij de confrontatie met het Weense publiek aan. De finale kreeg een apart onthaal: reeds tijdens de repetities merkte een hooggeplaatste heer op, dat het thema van de finale bijzonder dicht staat bij het vreugdethema van Beethovens Negende symfonie. Brahms antwoordde: “Jawel, en nog merkwaardiger is dat elke ezel dat onmiddellijk hoort.” 

‘Klein concerto’

Brahms bracht de zomer van 1881 door in Pressbaum, een klein plaatsje op 20 km van Wenen. Op 7 juli schreef hij in een brief: “Ik moet jullie vertellen dat ik een klein concerto voor piano geschreven heb met een leuk klein scherzo. Het staat in Bes, en alhoewel dat een heel goede toonaard is, denk ik dat ik die een beetje teveel in de verf gezet heb.” Bescheidenheid en zelfrelativering, gemengd met een tikje ironie, Brahms leerde het nooit af. Hij beklemtoonde het belang van het scherzo en wees daarmee op de symfonische allures van zijn Tweede pianoconcerto: vierdelig zoals een symfonie (in plaats van de gebruikelijke drie delen), met vaak een ‘ingeweven’ piano, geen virtuoze solist permanent op de voorgrond; wel een technisch moeilijke en dus toch virtuoze partij, maar tegelijk inhoudelijk rijk. Daar de piano zo verweven was met het geheel, schreven de critici dat het om een “symfonie met piano op de voorgrond” ging.

Typisch voor Brahms’ gerichtheid op Beethoven is het vasthouden aan de duidelijke vormgeving van het classicisme, alhoewel hij zich toch nogal wat ‘romantische’ vrijheden veroorlooft. Het eerste deel is een breed uitgewerkte sonatevorm en begint met een prachtige vondst: het signaal in de hoorns, eerst lyrisch en hernomen door de piano en daarna een heroïsche tutti van het orkest: de aankondiging van een groots gebeuren. 

Enkele jaren tevoren had Brahms Italië ontdekt, en in 1881 ging hij er opnieuw heen. Hij hield zo van het land dat hij het negen maal zou bezoeken. Liet het zuiden zijn sporen na in zijn muziek? Het verschil met het Eerste pianoconcerto uit 1861 is een minder ‘strenge’ stijl en toch wat meer pianistieke virtuositeit. Het scherzo is inderdaad niet noordelijk koel maar wel een fantastisch en eerder tumultueus, wild stuk, atypisch voor een ‘onstuimige’ Brahms. 

Het langzame derde deel toont diepgaande expressiviteit in een mooie cellosolo die tegenover de piano geplaatst wordt. In dit deel heeft Brahms citaten uit liederen ‘verstopt’: “Immer leiser wird mein Schlummer” en verder ook het lied “Todessehnen”.

Brahms’ vriend op de Italiëreizen was de Weense arts Theodor Billroth. Deze beschreef dit derde deel (in een brief aan Hanslick): op heel romantische wijze als ‘een maannacht in Taormina’: “Taormina, weet je wel wat dat betekent? Dromen, dromen! Het mooiste wat je je kan voorstellen, vijfhonderd voet boven de schuimende zee! Volle maan! Bedwelmend parfum van oranjebloesem! En dan die brede, lange, met sneeuw bedekte flank van de Etna! Zuilen van vuur! Wijn uit de buurt van Syracuse, en Johannes die totaal verrukt is!” De finale werd een vrij rondo, met een licht en luchtig allegretto-refrein en wat Hongaars karakter in de tweede strofe. Brahms hield van de Hongaarse sfeer, wat ook blijkt uit zijn Hongaarse Dansen.

Zegetocht 

Het publiek was laaiend enthousiast bij de eerste uitvoering te Boedapest op 9 november 1881, met Brahms zelf als solist. Nog maar eens durfde Brahms de confrontatie met Wenen pas aan na een reeks uitvoeringen in andere steden: Stuttgart, Meiningen, Zürich, Breslau. Uiteindelijk was op 26 december Wenen aan de beurt, waarna de zegetocht van het concerto begin 1882 werd verdergezet in verschillende Duitse steden, o.a. Hamburg, Leipzig en Berlijn. Verschillende keren was Hans von Bülow de dirigent met zijn orkest van Meiningen. Brahms heeft het concerto ook zelf een aantal keer gedirigeerd, terwijl hij solist was aan de piano.

Hugo Wolf, componist-criticus en aanhanger van Wagner en Liszt, speelde in het Wiener Salonblatt de virtuoos Liszt met zijn verblindende verschijning uit tegen Brahms: “In één enkele bekkenslag van Liszt zit meer geest en gevoel dan in alle symfonieën van Brahms samen, zijn serenades inbegrepen. Hoe is het trouwens mogelijk, Liszt met Brahms te vergelijken? Het genie met de epigoon van een epigoon. De koningsadelaar met een winterkoninkje!” Naar het schijnt heeft Brahms hierom hartelijk kunnen lachen. 

Yves Knockaert

Piotr Tchaikovsky, Symfonie nr. 5 in e-klein, op. 64 (1888)

In de lente van 1888, elf jaar na de compositie van zijn Vierde symfonie, schrijft Tchaikovsky: “Om eerlijk te zijn, heb ik op dit ogenblik totaal geen zin om te componeren. Wat betekent dit? Dat ik niets meer te zeggen heb? Ik heb geen ideeën en zie ook geen verdere mogelijkheden. Maar ik hoop toch dat ik ertoe kom het materiaal voor een symfonie te verzamelen.” De componist voelt het gewicht van een vergelijking met de Vijfde van Beethoven, maar slaagt er toch in aan het werk te gaan. Op het einde van de zomer is hij bezig met de orkestratie: “Nu de voltooiing nadert, kan ik haar objectiever beoordelen dan tijdens het werk. En goddank is ze niet slechter dan de andere!”. De eerste uitvoering vindt hetzelfde jaar in Sint-Petersburg o.l.v. de componist plaats. Het publiek is enthousiast, terwijl de pers negatief en kritisch reageert.

Vandaag kan de Vijfde symfonie, met haar sublieme Andante, beschouwd worden als de mooiste symfonie uit de ‘fatum’-cyclus rond het thema van de lotsbestemming, de spirituele onmacht van de mens, die op al het creatieve werk van Tchaikovsky een stempel heeft gedrukt. Dit motief doorloopt het werk als een rode draad en bepaalt zijn dramatische evolutie. Van Tchaikovsky’s zes symfonieën is enkel de Vijfde volledig cyclisch opgebouwd, d.w.z. dat hetzelfde thema, dat iets van een mars heeft door zijn ritme en iets van een koraal door zijn strengheid, de vier compositiedelen doorkruist.

Het Andante begint met sombere en donkere akkoorden waarin het ‘fatum’-thema wordt aangebracht als de bevestiging van een universeel scepticisme. De zachte klank van de klarinetsolo roept een sfeer van weemoed en innige volksliederen op. Een tweede motief volgt: het is een onherkenbaar geworden walsmelodie, met de hoorns die verslagenheid uitdrukken en weerklinken als vraagtekens, als vragen zonder antwoord. Er bestaat nauwelijks een conflict tussen de twee thema's, en de schaarse dramatische crescendo’s vallen kort uit en geven aan deze orkestrale ballade een donkere geladen kleur.

Het tweede Andante bejubelt het leven en de wereldse schoonheid. Dit orkestrale gedicht met zijn warme klanken, melodische dialogen, scherp afgelijnde psychologische etappes en climax doet denken aan een operascène. Uitzonderlijk wordt het meest intense conflict uit het werk in het Andante geplaatst. Vanuit het verval van de muzikale ontbinding op het einde van de eerste beweging ontstaat bij de hoorns een zachte en breedvoerige melodie die uitermate sereen en zangerig is. Men hoort een tweede cantilene, die plots onderbroken wordt door de kopers om het ‘fatum’-thema te hernemen. De vertroosting is mislukt, het mooie motief van het Andante laat zich nogmaals horen en verstomt.

In de derde beweging hoort men een andere vorm van vertroosting, nl. die van de muziek, in dit geval een melancholische en gracieuze wals. Van alle kwelling en passie wordt abstractie gemaakt. De pure muziek biedt echter geen uitweg en het ‘fatum’-thema zet een punt achter de wals, die slechts een tijdelijke afleiding bood. Als een bittere conclusie klinkt het nog door, niet tragisch en niet sensationeel.

Wat rest is een ultieme vertroosting: een vrolijke onthechting van de blinde kracht van het fatum. Het thema wordt hernomen in de feestelijke, plechtige inzet van de finale. Het Maestoso mondt uit in een waar feest waarin, zoals in bijna alle finales van Tchaikovsky, ritmes van Russische dansen weerklinken.

Naar Michel R. Hofmann

Het programma dat je vanavond hoort, zal binnenkort ook in Japan weerklinken! Op zondag 25 oktober vertrekt het BNO immers naar het Land van de Rijzende Zon voor een ambitieuze tournee. Ontdek meer over het parcours en de bijzondere diplomatieke context van deze reis.

Lees het artikel op de website van het BNO en volg de tournee via hun blog, Facebook en Instagram!

Konzertmeister
Misako Akama

Eerste violen
Mari Hagiwara
Isabelle Chardon
Sarah Guiguet
Maria-Elena Boila
Nicolas De Harven
Françoise Gilliquet
Philip Handschoewerker
Akika Hayakawa
Keika Kawashima
Louis Noël
Julien Olive
Isabelle Rowland
Serge Stons

Tweede violen
Filip Suys
Nathalie Lefin
Marie Danielle Turner
Mickael Bonnay
Isabelle Deschamps
Pierre Hanquin
Anouk Lapaire
Oscar Lerma Barrero 
Sarah Orero 
Ekaterina Philippovich
Ana Spanu
Liza Specht

Altviolen
Born Lau
Mihoko Kusama
Dimitri Ryabinin
José Azevedo
Frederik Camacho 
Abraham Constantino
Sophie Destivelle
Katelijne Onsia 
Jorge Ramos
Edouard Thise

Cello’s
Olsi Leka
Dmitry Silvian
Taras Zanchak
Cèlia Brunet 
Lesya Demkovych
Uros Nastic
Lucia Otero
Harm Van Rheeden

Contrabassen
Svetoslav Dimitriev
Gergana Terziyska
Miguel Meulders
Grecia Crehuet Ramos
Serghei Gorlenko
Matthias Heyman

Fluiten
Jérémie Fèvre
Laurence Dubar
Païvi Kauffmann

Hobo’s
Dimitri Baeteman
Arnaud Guittet
Bram Nolf

Klarinetten
Julien Bénéteau
Yan Maratka
Lena La Mela

Fagotten
Gordon Fantini
Bert Helsen
Rob Laethem

Hoorns
Anthony Devriendt
Bart Cypers
Kristina Mascher-Turner
Joannes Van Duffel
Katrien Vintioen

Trompetten
Leo Wouters
Andreu Vidal Siquier
Ward Opsteyn

Trombones
Guido Liveyns
Bruno De Busschere
Wim Matheeuwese

Tuba
Isaac Rodriguez Cotrofe

Pauken
Nico Schoeters

Slagwerk
Koen Wilmaers

Don 19 Nov.'26 – 20:00
Cécile McLorin Salvant
With Every Breath I Take

Zon 29 Nov.'26 – 15:00
Eroica
Mozart meets Beethoven

Vrij 4. Dec.'26 – 20:00
Echoes of the North
Contemporary Masterpieces

Vrij 11 Dec.'26 – 20:00
The Way to Expressionism
From Wagner to Schoenberg

Bozar Maecenas

Patrick Derom Gallery • Monsieur et Madame Bertrand Ferrier • Baron en Barones Marnix Galle-Sioen • Baron Xavier Hufkens • Monsieur et Madame Laurent Legein • Madame Heike Müller • Monsieur et Madame Dominique Peninon • Monsieur et Madame Philippe Tournay • Monsieur et Madame Antoine Winckler • Monsieur et Madame Bernard Woronoff • Chevalier Godefroid de Wouters d'Oplinter

Bozar Fine Art Circle Founding Members

Mr and Mrs Ravi Bhansali • Monsieur Hubert Bonnet (Fondation CAB) • De heer en Mevrouw Dirk Cavens • De heer Simon Devolder • Monsieur Eric Everard • Madame Anne Gangsted • Baron Xavier Hufkens • Monsieur Augustin Lippens • Monsieur Michel Moortgat • Madame Lucy Jane Pereira • Monsieur Charles Riva

Bozar Patrons & Young Patrons

Monsieur et Madame Charles Adriaenssen • Comtesse Laurence d'Aramon •  Art By Goralska S.à.r.l. • Monsieur Jean-François Bellis • Docteur Amine Benyakoub • Baron et Baronne Jean-Pierre Berghmans • De heer Stefaan Bettens • Monsieur Philippe Bioul • Mevrouw Roger Blanpain-Bruggeman  •  Madame Laurette Blondeel • Comte et Comtesse Boël • Monsieur et Madame Thierry Bouckaert • Monsieur Thierry Boutemy • Comte et Comtesse Emmanuel de Briey • Ecuyer Maximilien du Bus de Warnaffe • Madame Marion Bywater • Madame Anny Cailloux • Madame Valérie Cardon de Lichtbuer • Madame Catherine Carniaux • Madame Paloma Castro Martinez de Tejada • Prince et Princesse de Chimay  •   Monsieur Jim Cloos et Madame Véronique Arnault • Mevrouw Chris Cooleman •  Monsieur et Madame Denis Dalibot • De heer en mevrouw Philippe De Baere  •  Madame Louise Descamps • Madame Hélène Deslauriers • Monsieur Amand-Benoit D'Hondt • De heer Bernard Dubois • Mevrouw Sylvie Dubois •  Madame Claudine Duvivier • Madame Barbara Eggers • Madame Dominique Eickhoff • Baron et Baronne William Frère • Monsieur François Gérard et Madame Jessica Parser •  Baron et Baronne Pierre Gurdjian • De heer en mevrouw Philippe Haspeslagh - Van den Poel • Madame Susanne Hinrichs et Monsieur Peter Klein • Monsieur Jean-Pierre Hoa • Madame Bonno H. Hylkema • Madame Fernand Jacquet • Baron Edouard Janssen • Madame Elisabeth Jongen • Monsieur et Madame Jean-Louis Joris • Monsieur et Madame Adnan Kandiyoti • Monsieur Sam Kestens • Monsieur et Madame Klaus Körner • Madame Marleen Lammerant • Monsieur Pierre Lebeau • Monsieur et Madame François Legein • Monsieur et Madame Charles-Henri Lehideux • Monsieur et Madame Philippe le Hodey • Madame Gérald Leprince Jungbluth • Monsieur Bruno van Lierde  •  Monsieur et Madame Clive Llewellyn • Madame Denise Louterman  • Madame Valeria Onofrj • Madame Olga Machiels-Osterrieth  •  De heer Peter Maenhout  •  Monsieur et Madame Alain Mallart  •  De heer en mevrouw Frederic Martens • Monsieur et Madame Dominique Mathieu-Defforey • De heer en mevrouw Frank Monstrey (urbion) • Madame Philippine de Montalembert • Madame Nelson • Dr. Bram Peeters et Monsieur Lucas Van Molle  •  Famille Philippson • Monsieur Gérard Philippson • Comte et Comtesse Antoine de Pracomtal • Monsieur Bernard Respaut • De heer en mevrouw Guy en Martine Reyniers •  Monsieur et Madame Michael Rosenthal • Monsieur et Madame Frédéric Samama • Monsieur et Madame Philippe Schöller • Monsieur et Madame Olivier Solanet • Monsieur Eric Speeckaert • Monsieur Jean-Charles Speeckaert • Vicomte Philippe de Spoelberch et Madame Daphné Lippitt • Madame Anne-Véronique Stainier • Monsieur Didier Staquet et Madame Lidia Zabinski  •  De heer Karl Stas  •  Mevrouw Caroline Steyaert • De heer en mevrouw Jan en Anne Steyaert • Monsieur et Madame Philippe Stoclet • Monsieur Nikolaus Tacke et Madame Astrid Cuylits • De heer en mevrouw Coen Teulings • Dr. Philippe Uytterhaegen • Monsieur et Madame Xavier Van Campenhout • De heer Marc Vandecandelaere • De heer Alexander Vandenbergen • Mevrouw Barbara Van Der Wee en de heer Paul Lievevrouw • Monsieur Michel Van Huffel • De heer Koen Van Loo  •  De heer en mevrouw Anton Van Rossum • De heer Johan Van Wassenhove • Monsieur et Madame Albert Wastiaux  • Madame Nathalie Waucquez • Monsieur et Madame Jacques Zucker 

Bozar Circle & Young Circle

Madame Ivana Ajkoviq • Monsieur Axel Böhlke et Madame Clara Huizink • Madame Chiara Bortoluzzi • Monsieur et Madame Paul De Groote • Monsieur Rodolphe Dulait • Prince Rahim Khan Samii • Madame Liliane Gam • De heer Sander Kashiva • Mevrouw Natasja Peeters • Madame Sophie Tournay • De heer en mevrouw Remi en Evelyne Van Den Broeck 

En al onze Leden die anoniem wensen te blijven.