Oliveros. Earth Ears

18 Jan.'26

Atelier BNO

Pauline Oliveros (1932-2016)

Earth Ears

Concert zonder pauze

Duur: 30'

Horen is één, luisteren is twee. En ‘diep’ luisteren? Dat kan allerlei vormen en intensiteiten aannemen, maar als het van Pauline Oliveros afhangt is diep luisteren, deep listening, het allerbelangrijkste. In de muziek, in de beleving van kunst, ja zelfs in het leven.

Pauline Oliveros

Pauline Oliveros (1932-1916) groeide op in Houston, Texas. Haar wieg stond in een muzikale familie; zowel haar moeder als haar grootmoeder waren pianoleraars. Die traditie zou ze echter niet verderzetten, want ze koos voor accordeon en hield meer van noise dan van klassieke concerten. In haar dertiger jaren werkte ze samen met ronkende namen als Steve Reich en Terry Riley, iconen van de minimal music. Daarnaast was ze geboeid door de mogelijkheden van de elektronische muziek en werkte ze aan het San Francisco Tape Music Center. Nadat ze in de jaren ’70 aan het hoofd stond van het Center for Music Experiment van de universiteit van Californië, richtte ze in 1985 haar eigen stichting op, The Pauline Oliveros Foundation. Daar bracht ze haar verschillende interesses, waaronder ook meditatie, samen in de praktijk van Deep Listening. Met haar Deep Listening Band bracht ze haar muzikale en esthetische idealen ook in de praktijk, met optredens en opnames.

Deep Listening

Voor Pauline Oliveros was Deep Listening niet zomaar een activiteit of een tijdelijke luisterhouding. Ze beschouwde het als een levenslange praktijk:

“The more I listen the more I learn to listen. Deep Listening involves going below the surface of what is heard, expanding to the whole field of sound while finding focus. This is the way to connect with the acoustic environment, all that inhabits it, and all that there is.”

Bij Deep Listening gaan we op zoek naar het onderscheid tussen het natuurlijke, onbewuste ‘horen’ en het doelgerichte en bewuste ‘luisteren’. Om een zo groot mogelijke focus op dat actief luisteren mogelijk te maken, worden lichaamsbewustzijn, sonore meditatie en interactieve performances gecombineerd. Daarnaast streefde Oliveros bij het ontwikkelen van een dergelijke luisterhouding ook naar een diepere aandacht voor alledaagse geluiden, de klank van de natuur, en het bewustzijn van gedachten, verbeelding en dromen. Dat alles moet bijdragen tot een verhoogd bewustzijn van de sonore omgeving, een grote gevoeligheid voor klank in de breedste en tegelijk ook diepste betekenis van het woord: de geluidstrillingen die ons omringen, maar ook de vibraties diep in ons binnenste.

“Deep Listening is exploring the relationships among any and all sounds whether natural or technological, intended or unintended, real, remembered or imaginary. Thought is included.”

Een sleutelervaring in Oliveros’ ontwikkeling van Deep Listening was een experimentele uitvoering in een ondergrondse watertank met een nagalmtijd van 45 seconden. Door het isolement en de beslotenheid van deze ruimte, en door het feit dat zelfs de kleinste klanken zo’n grote resonantie hadden, moesten Pauline Oliveros en haar medemuzikanten wel anders gaan musiceren, anders gaan luisteren.

De focus op klank en geluid, en het niet beperken van muziek tot de klassieke notie van een werk of een partituur doen denken aan de filosofie van John Cage. Ook hij zocht het experiment op en creëerde contexten waarin een esthetiserende aandacht werd gericht op alledaagse geluiden of toevallige omstandigheden, met het iconische 4’33” als beroemdste en misschien wel radicaalste voorbeeld. En ook bij Cage is het aspect van meditatie en de link met Zen-boeddhisme erg sterk aanwezig. Oliveros inspireerde ook het denken van Cage: “Through Pauline Oliveros and Deep Listening I finally know what harmony is. . . . It’s about the pleasure of making music.”

Politieke/ethische dimensie

De klassieke verhouding muzikant-publiek wordt bij Deep Listening gedecentraliseerd. Uitvoeringen van de muziek of de concepten van Pauline Oliveros zijn vaak collectieve gebeurtenissen, ervaringen die ‘in het moment’ ontstaan en gedeeld worden door de aanwezige uitvoerders en toehoorders. In die zin is Oliveros geen klassieke componiste, en is haar oeuvre geen opsomming van composities. Ze vat het zelf perfect samen: “I never tried to build a career. I only tried to build a community”. Die zin voor gemeenschapsvorming en verbinding loopt als een rode draad door haar werk en maakt haar ook een sterk sociaal geëngageerde kunstenaar. Ze streed als overtuigd feministe voor gelijke rechten, nam het altijd op voor mensen uit de LGBTQ-gemeenschap (waar ze zelf deel van uitmaakte) en ontwikkelde later in haar carrière elektronische instrumenten en hulpmiddelen voor mensen met een fysieke beperking. Inclusie is inherent aan de filosofie van Pauline Oliveros: “Deep Listening is a birthright for all humans.” De aandacht voor de ons omringende geluiden wakkerde ook al snel een ecologische reflex aan die perfect past binnen het esthetisch-filosofisch denkkader van Deep Listening.

Earth Ears

Earth Ears is een zogenaamde instructiepartituur. Met tekstuele aanwijzingen schept Oliveros een kader waarbinnen de uitvoerders vrij hun eigen versie van de partituur kunnen realiseren. Dat de muziek zelf niet in een strikte partituur wordt vastgelegd, geeft ook al aan dat de beleving belangrijker is dan de precieze muzikale inhoud. Earth Ears is dan ook een Sonic Ritual, een ritueel waarbij je na de ervaring een ander mens bent dan ervoor. In deze uitvoering nemen percussionisten Alexandre Babel en Tom De Cock studenten van KASK en Conservatorium Brussel op sleeptouw. De compositie heeft een cyclische vorm waarin elke cyclus uit vier onderdelen bestaat: Pattern – Transition – Change – Transition. De instructie voor Pattern is dat elke speler een patroon bedenkt en de hele tijd herhaalt. In de Change-secties kunnen spelers hun patronen aanpassen. De Transition-secties zijn er om gradueel over te gaan van de ene sectie naar de andere. Een uitvoering duurt minstens vier en een halve cyclus, maar kan ook (veel) langer worden uitgewerkt. Oliveros geeft ook de instructie dat muzikanten liefst rond het publiek worden opgesteld en zich eventueel ook verplaatsen tijdens de transities.

Klaas Coulembier

Alexandre Babel is een percussionist, componist en curator, actief in diverse contexten zoals hedendaagse klassieke muziek, experimentele muziek en performancekunst. Hij creëert werken die de verwachtingen van de luisteraar ten opzichte van conventionele muzikale vormen in vraag stellen. Babel is medeoprichter van het performancecollectief Radial samen met de kunstenaar Mio Chareteau en was van 2009 tot 2019 solopercussionist bij het hedendaagse muziek ensemble KNM Berlin. In 2020 richtte het festival Les Amplitudes in La Chaux-de-Fonds zich op Babels compositorische en curatoriële werk. Tot 2022 was hij artistiek leider van het hedendaagse percussiecollectief Eklekto. In 2021 werd hij bekroond met de Zwitserse Muziekprijs.

Tom De Cock (°1982) behaalde een master in slagwerk aan het Koninklijk Conservatorium Brussel (2005), en een master in hedendaagse muziek aan de HFMDK Frankfurt am Main (2007), Duitsland. In 2015 werkte hij zijn doctoraat af aan de VUB en het Koninklijk Conservatorium Brussel. Naast zijn positie als solist slagwerk bij Brussels Philharmonic werkte Tom als freelance muzikant in Europa. Hij verleende al zijn medewerking aan onder andere Ensemble Modern, MusikFabrik, Radio Kamer Philharmonie, en is vast lid bij Ictus, Nadar Ensemble en Triatu. Hij speelde op festivals als Agora Paris, Internationale Ferienkurse Darmstadt, Donaueschinger Musiktage, Klangspuren Schwaz, Bang on a Can NY, Ars Musica, Huddersfield Contemporary Music Festival, etc. Tom heeft samengewerkt met Pierre Boulez, Peter Eötvös, Philippe Hurel, Bruno Mantovani, Philippe Manoury, Georges Aperghis en andere belangrijke figuren uit de internationale hedendaagse muziekscene.

Bozar

Bozar Maecenas

Patrick Derom Gallery • Monsieur et Madame Bertrand Ferrier • Baron en Barones Marnix Galle-Sioen • Baron Xavier Hufkens • Monsieur et Madame Laurent Legein • Madame Heike Müller • Monsieur et Madame Dominique Peninon • Monsieur et Madame Antoine Winckler • Monsieur et Madame Bernard Woronoff • Chevalier Godefroid de Wouters d'Oplinter

Bozar Honorary Patrons

Comte Etienne Davignon • Madame Léo Goldschmidt

Bozar Patrons

Monsieur et Madame Charles Adriaenssen • Madame Marie-Louise Angenent • Comtesse Laurence d'Aramon • Monsieur Jean-François Bellis • Baron et Baronne Berghmans • De heer Stefaan Bettens • Monsieur Philippe Bioul • Mevrouw Roger Blanpain-Bruggeman • Madame Laurette Blondeel • Comte et Comtesse Boël • Monsieur et Madame Thierry Bouckaert • Monsieur Thierry Boutemy • Madame Anny Cailloux • Madame Valérie Cardon de Lichtbuer • Madame Catherine Carniaux • Monsieur Jim Cloos et Madame Véronique Arnault • Mevrouw Chris Cooleman • Monsieur et Madame Denis Dalibot • Madame Bernard Darty • Monsieur Jimmy Davignon • De heer en mevrouw Philippe De Baere • Prince et Princesse de Chimay • De heer Frederic Depoortere en mevrouw Ingrid Rossi • Madame Louise Descamps • Madame Hélène Deslauriers • Monsieur Amand-Benoit D'Hondt • De heer Bernard Dubois • Mevrouw Sylvie Dubois • Madame Claudine Duvivier • Madame Dominique Eickhoff • Baron et Baronne William Frère • De heer Frederick Gordts • Baron et Baronne Pierre Gurdjian • De heer en mevrouw Philippe Haspeslagh - Van den Poel • Madame Susanne Hinrichs et Monsieur Peter Klein • Monsieur Jean-Pierre Hoa • Madame Bonno H. Hylkema • Madame Fernand Jacquet • Baron Edouard Janssen • Madame Elisabeth Jongen • Monsieur et Madame Jean-Louis Joris • Monsieur et Madame Adnan Kandiyoti • Monsieur Sander Kashiva • Monsieur Sam Kestens • Monsieur et Madame Klaus Körner • Madame Marleen Lammerant • Monsieur Pierre Lebeau • Monsieur et Madame François Legein • Monsieur et Madame Charles-Henri Lehideux • Monsieur et Madame le Hodey • Madame Gérald Leprince Jungbluth • Monsieur Xavier Letizia • Monsieur Bruno van Lierde • Madame Florence Lippens • Monsieur et Madame Clive Llewellyn • Monsieur et Madame Thierry Lorang • Madame Denise Louterman • Madame Olga Machiels-Osterrieth • De heer Peter Maenhout • De heer en mevrouw Frederic Martens • Monsieur Yves-Loïc Martin • Monsieur et Madame Dominique Mathieu-Defforey • De heer en mevrouw Frank Monstrey (urbion) • Madame Philippine de Montalembert • Madame Nelson • Monsieur Laurent Pampfer • Dr. Bram Peeters et Monsieur Lucas Van Molle • Madame Christine Perpette • Philippson • Monsieur Gérard Philippson • Comte et Comtesse Antoine de Pracomtal • Monsieur Bernard Respaut • Madame Fabienne Richard • Madame Elisabetta Righini et Monsieur Craig Finch • Monsieur et Madame Michael Rosenthal • Monsieur et Madame Frédéric Samama • Monsieur et Madame Philippe Schöller • Monsieur et Madame Hans C. Schwab • Monsieur et Madame Tommaso Setari • Monsieur et Madame Olivier Solanet • Monsieur Eric Speeckaert • Monsieur Jean-Charles Speeckaert • Vicomte Philippe de Spoelberch et Madame Daphné Lippitt • Madame Anne-Véronique Stainier • Monsieur Didier Staquet et Madame Lidia Zabinski • De heer Karl Stas • Monsieur et Madame Philippe Stoclet • Monsieur Nikolaus Tacke et Madame Astrid Cuylits • De heer en mevrouw Coen Teulings • Monsieur et Madame Philippe Tournay • De heer en mevrouw Koen en Anouk Van Balen-Stulens • Monsieur et Madame Xavier Van Campenhout • De heer Marc Vandecandelaere • De heer Alexander Vandenbergen • Mevrouw Barbara Van Der Wee en de heer Paul Lievevrouw • Monsieur Michel Van Huffel • De heer Koen Van Loo • De heer en mevrouw Anton Van Rossum • De heer Johan Van Wassenhove • Monsieur et Madame Michel Wajs-Goldschmidt • Monsieur et Madame Albert Wastiaux • Monsieur Luc Willame • Madame Danuta Zedzian • Monsieur et Madame Jacques Zucker

Bozar Circle

Monsieur et Madame Paul De Groote • Mevrouw Greet Puttaert • De heer Stefaan Sonck Thiebaut • De heer en mevrouw Remi en Evelyne Van Den Broeck

Bozar Young Circle

Monsieur Axel Böhlke et Madame Clara Huizink • Monsieur Rodolphe Dulait • Madame Ana Fota • De heer Koen Muyle • De heer Sander Muyle • Madame Valeria Onofrj • Sir Gabriel Smit Pergolizzi • Monsieur Guillaume van Doorslaer et Madame Emily Defreyne

En onze Leden die anoniem wensen te blijven