Six Pianos

Julia Wolfe (° 1958)

my lips from speaking (1993)
 

Steve Reich (° 1936)

Six Pianos (1973)

Julius Eastman (1940-1990)

Gay Guerrilla (ca. 1980)
 

Concert zonder pauze

Duur: 70'

Ebony and Ivory 

Dit programma neemt ons mee terug naar de broeierige avant-gardescène in het New York van de jaren 1970. Componisten als Philip Glass, Terry Riley en Steve Reich, die we nu als eerbiedwaardige grootmeesters van de minimal music beschouwen, waren toen nog quasi onbekende vernieuwers die met een handvol bevriende musici hun radicale minimalistische werken in ‘downtown’ kunstgalerijen en de lofts van bevriende artiesten speelden. Nergens is dat radicale, uitgepuurde minimalisme uit die begindagen zo helder terug te vinden als in de vroege werken van Steve Reich. 

In zijn vroegste werken had hij een techniek ontwikkeld die hij ‘phase shifting’ noemde, waarbij een identiek voortdurend herhaald fragment in verschillende instrumenten een beetje versnelde of vertraagde en zo complexe canons vormde, waarbinnen andere muzikanten dan weer ‘interne’ melodische patronen konden uitlichten. 

In 1973 kreeg Reich het idee om een werk te componeren voor alle piano’s in een pianowinkel. Uiteindelijk werden het “maar” zes piano’s voor een werk dat zowel in de titel (Six Pianos) als in de focus op een veelvoud van hetzelfde instrument dezelfde procesmatige strengheid als de vroege phase shifting-stukken lijkt uit te ademen. Niettemin bevat Six Pianos al meer contrast en variatie. Het werk valt uiteen in drie delen die wel hetzelfde ritmische basismotief hebben, maar telkens in een andere toonaard (D groot, E dorisch en B klein) én in een hogere ligging op het klavier staan, wardoor de compositie in harmonie en register een grote opwaartse golf maakt. Centraal staan nog de canonische motieven, maar die worden nu noot per noot opgebouwd, wat ook een dramatischere impact meegeeft. Zodra twee of meer piano’s een volledig patroon in canon hebben opgebouwd, voegen de één of twee overgebleven pianisten patronen toe die interne melodietjes uit dat de samengestelde canonische combinatie van de andere piano’s als het ware even in de schijnwerper plaatsen en dan weer uitsterven. 

Enfant terrible 

De energie van Six Pianos was ongetwijfeld een aanmoediging voor andere minimalisten om werk voor meerdere piano’s te maken. Dat het werk mee op de LP van Drumming stond die Reich het jaar daarna bij Deutsche Grammophon uitbracht (en die de internationale weerklank van het minimalisme een stevig duwtje in de rug zou geven) gaf er nog extra iconische waarde aan. Het is plausibel dat Reichs inspiratie een rol speelde bij de werken voor meerdere piano’s die Julius Eastman in 1979-80 componeerde. Maar waar Reich abstracte titels en muzikale processen koos, hoor je bij Eastman passionele intensiteit en provocerende titels die een veel persoonlijkere dimensie toevoegen. 

Julius Eastman (1940-1990) was een virtuoze zanger (hij maakte furore met de opname van Peter Maxwell Davies’ Eight Songs for a Mad King en zong in het ensemble van Meredith Monk – je hoort zijn stem nog op haar Dolmen Music) en zette als componist op een heel frisse manier de inspiraties uit minimal music naar zijn hand. Zijn talent stond tegenover een heftige levensloop. Op meerdere vlakken een outsider als zwarte homoseksuele man, leidde hij een wat flamboyant leven dat in de loop van de jaren ’80 in een neerwaartse spiraal van drank en drugs belandde, waarbij Eastman uit zijn huis werd gezet, een tijd als dakloze in Tompkins Square Park als dakloze overleefde en uiteindelijk quasi anoniem stierf in een ziekenhuis in Buffalo. 

Wanneer de deurwaarder Eastman op straat zette, ging ook een groot aantal opnames en partituren zoek. We hebben het aan een onvermoeibare speurtocht van componiste Mary Jane Leach te danken dat Eastman niet enkel uit de obscuriteit is gered, maar dat een flink aantal werken toch terug boven water is gekomen. Wanneer in 2005 Leach een box van 3 CDs samenstelde met alle (op dat moment) vindbare opnames van Eastmans werken, vestigde dat postuum alsnog de aandacht op zijn originele muzikale stijl. 

Wat meteen opvalt is de keuze om zijn etnische en seksuele identiteit op een bijna provocerende manier te tonen. Gay Guerilla (1980) en Evil Nigger (1979) claimen de oorspronkelijk denigrerende termen, lang voordat generaties hiphoppers met het ‘N-word’ zouden koketteren. In een inleidende toespraak voor een concert aan Northwestern University waar deze werken op het programma stonden, benadrukte Eastman het louterende effect van het hergebruiken van zulke beladen termen. “Wat ik met nigger bedoel is (…) een persoon of ding dat iets fundamenteels belichaamt en het oppervlakkige schuwt”. Het ‘ebony and ivory’ van de pianotoetsen staan bij ook bij Eastman symbool voor de raciale tegenstellingen in de VS. 

Het opvallendst is de energie van de doorlopende puls en razendsnelle noten in Evil Nigger, waarbij iedere piano geleidelijk andere toonhoogten toevoegt tot alles onderbroken wordt door een barok-achtige cadensfiguur (D-A-Bes-F-G-A-D) in unisono en daarna het proces met de herhaalde noten weer begint. 

Gay Guerilla is complexer, met een ritmische figuur die meteen in contrapunt verschijnt en er ook meer dissonante harmonische variatie opduikt. Het opvallendst is dat het werk geleidelijk aan de Lutheraanse hymne Ein Feste Burg ist unser Gott citeert. De sprong van Bach-achtige koraalzetting via minimalistisch contrapunt naar een statement van ‘Gay Pride’ (avant la lettre): het vat treffend de originele, prikkelende en contradictorische elementen die de energieke muziek van Julius Eastman zo’n fascinerende weerhaakjes geven. 

Maarten Beirens 

Met een radicaal, rauw en krachtig oeuvre zorgde de Afro-Amerikaanse componist Julius Eastman (1940-1990) voor een uniek hoofdstuk binnen de minimalistische muziek. Toch ging hij tijdens zijn leven gebukt onder miskenning en ging zijn werk nagenoeg verloren. Wie was deze enigmatische figuur?

Eastmans carrière verliep in eerste instantie voorspoedig. Componist en dirigent Lukas Foss merkte zijn talent op en nodigde hem uit om een groep vooruitstrevende componisten te vervoegen aan SUNY Buffalo, een creatief broeinest waar veel van zijn vroeg werk werd uitgevoerd. Hij ontmoette er Petr Kotik met wie hij aan de wieg stond van het S.E.M. Ensemble, dat muziek bracht van onder meer John Cage, Morton Feldman en Pauline Oliveros. Eastman tourde met het ensemble en stond bekend als een begenadigd pianist én zanger met een rijke en expressieve stem. Als vertolker kende hij succes in Peter Maxwell Davies’ intense monodrama Eight Songs for a Mad King en hij werkte samen met klinkende namen als Arthur Russell en Meredith Monk (zo is hij is te horen op het iconische Dolmen Music). 

Ondertussen componeerde Eastman muziek in een heel eigen stijl. Waar de vroegste minimalistische composities van figuren als Reich en Glass veelal een strak proces volgden, ging Eastman te werk zonder al te strikte regels. Hij bouwt zijn muziek erg geleidelijk op: door laag op laag toe te voegen, komt hij van een simpel motief tot een groots geluid. Elke nieuwe laag bevat naast de oude elementen ook niet eerder gebruikte noten, ritmes of harmonieën. Nadat een maximale intensiteit is bereikt, desintegreert het stuk langzaam. Een principe dat Eastman beschreef als organic music. Ook vermengt hij al vanaf begin jaren zeventig naar believen heterogene elementen in zijn composities. Zo heeft het vreugdevolle Stay On It (1973)als basis een poppy gesyncopeerde riff. Eastman herhaalt het motief oeverloos maar laat het gaandeweg vastlopen in dissonante en statische passages, alvorens het opnieuw opduikt met subtiele harmonische veranderingen. Dankzij deze spannende mix geldt Eastman als een van de voorlopers van het postminimalisme, een stijl die pas tien jaar later opgang maakte. Al voor componisten als Julia Wolfe zich eraan waagden in de jaren negentig, slechtte Eastman de muren tussen uptown (de klassieke, academische scène) en downtown (het experimentele circuit) New York. 

Eastmans muziek heeft een grote levendigheid, een uitgesproken (emotionele) directheid en een sterke politieke lading waarbij zijn eigen identiteit de inzet wordt: “What I am trying to achieve is to be what I am to the fullest—Black to the fullest, a musician to the fullest, a homosexual to the fullest”. Met provocerende titels als Evil Nigger (1979), Gay Guerrilla (ca. 1980), Crazy Nigger (ca. 1980) recupereert Eastman controversiële termen en dwingt hij zijn publiek om zich te verhouden tot de politieke en sociale lading van zijn werk.

In Gay Guerrilla, een stuk met een open instrumentatie dat veelal op vier piano’s wordt gebracht, herhaalt hij obsessief een ritmische figuur (kort-kort-lang) tot er zich een massieve klankmuur vormt. In het midden van het stuk introduceert Eastman plots een citaat uit de Lutheraanse hymne Ein feste Burg ist unser Gott. Het is een intrigerende keuze waarbij een hymne die aanmaant tot standvastigheid en connotaties bevat van strijd (“Een machtige vesting is onze God, een betrouwbaar schild en wapen”) deel wordt van een krachtige oproep tot emancipatie. 

Eastman gaf begin jaren zeventig les aan het SUNY Buffalo maar verliet de instelling in 1975 na een controversiële uitvoering van een werk van Cage. In de jaren 80 raakte hij geleidelijk aan meer gemarginaliseerd. Hij werd dakloos – waarbij veel van zijn partituren verloren gingen – en stierf in 1990 op 49-jarige leeftijd. De huidige opleving van zijn werk is te danken aan de bevriende componiste Mary Jane Leach die eind jaren negentig begon met het verzamelen en beschikbaar stellen van opnames en partituren. 

Cedric Feys