De renovatiewerken aan Zaal M en Studio startten in maart 2024. Zaal M onderging de meest ingrijpende renovatie. De akoestiek van de zaal, de geluidsisolatie (zowel intern als extern) de techniek, de brandveiligheid en de zichtbaarheid voor het publiek werden grondig gemoderniseerd en verbeterd. De werken hebben opnieuw structurele elementen zichtbaar gemaakt die oorspronkelijk door Victor Horta werden ontworpen maar verborgen waren. De zaal telt nu 471 zitplaatsen en vijf plaatsen voor personen met beperkte mobiliteit.
De opdracht voor Studio focuste op de vernieuwing en uitbreiding van de scenotechnische uitrusting. De architect koos voor heldere en eenvoudige ingrepen: absorberende wanden werden vlak gemaakt, reliëfs rond de grote kolommen verwijderd en een palet van zwarttinten aangebracht, voor rust en leesbaarheid.
“De renovatie van Zaal M en Studio markeert een nieuwe mijlpaal in de brede transformatie van Bozar, zowel infrastructureel als artistiek. Door doelgericht te investeren in onze ruimtes verhogen we het comfort voor publiek en artiesten, verbeteren we de werkomstandigheden voor onze medewerkers en creëren we nieuwe kansen voor artistieke creatie en presentatie. Dankzij de verbeterde akoestiek telt Bozar vandaag twee topzalen onder één dak. Samen met de Henry Le Boeufzaal zal Zaal M internationale topartiesten ontvangen. We bereiden het Paleis stap voor stap voor op zijn honderdjarig bestaan in 2028-2029, met respect voor het erfgoed en een heldere blik op de toekomst.”
De renovatie, goed voor een totaalbudget van 11 MEUR, werd mogelijk gemaakt dankzij financiering door Beliris, dat het leeuwendeel van de kosten op zich nam, de Regie der Gebouwen en Bozar. Het project stond onder leiding van het Architectenatelier Pierre Hebbelinck, bijgestaan door Artsceno, Kahle Acoustics, Arcadis, Jos Vandenbreeden en Martial Prévert.
Op 12 februari wordt de nieuwe zaal plechtig ingehuldigd met een pianorecital door Nikola Meeuwsen, eerste laureaat van de Internationale Koningin Elisabeth Wedstrijd 2025. De noten die hij tijdens deze opening speelt, zijn de allereerste die in de volledig gerenoveerde Zaal M zullen klinken.
De opening vindt plaats in aanwezigheid van Jan Jambon, vice-eersteminister en minister van Financiën en Pensioenen, belast met de Nationale Loterij en de Federale Culturele Instellingen, Bernard Quintin, minister van Veiligheid en Binnenlandse Zaken, bevoegd voor Beliris, en Vanessa Matz, minister van Modernisering van de Overheid, bevoegd voor Overheidsbedrijven, Ambtenarenzaken, het Gebouwenbeheer van de Staat, Digitalisering en Wetenschapsbeleid.
“De opening van Zaal M en Studio is opnieuw een belangrijke stap in de transformatie van Bozar. We bouwen verder aan een multidisciplinair cultuurcentrum in hartje Brussel met nationale en internationale allures. Een moderne infrastructuur is belangrijk voor personeel, kunstenaars en publiek die graag werken en plaatsnemen in professionele zalen. De Bozar kan dankzij Zaal M een diverser muziek- en woordaanbod programmeren en zo hopelijk nieuwe bezoekers verwelkomen.”
“Dankzij de steun van Beliris krijgt Zaal M een grondige en respectvolle renovatie. Door de oorspronkelijke structuur van Victor Horta opnieuw zichtbaar te maken en te combineren met de nieuwste technologie, krijgt de zaal een tweede leven — trouw aan haar geschiedenis én klaar voor de toekomst. Deze renovatie staat bovendien garant voor de ontmoeting tussen artiest en publiek: met betere akoestiek, moderne infrastructuur en verhoogde toegankelijkheid wordt Zaal M opnieuw een zaal van en voor iedereen.”
“Ik wil in de eerste plaats de Regie der Gebouwen bedanken voor de expertise die zij geleverd heeft bij de renovatie van Zaal M en van de Studio. Naast de technische aspecten van de renovatie ben ik onder de indruk van hoe deze ruimtes hun ziel en de architecturale geest van Victor Horta hebben teruggekregen, terwijl ze tegelijkertijd toegankelijker zijn geworden voor rolstoelgebruikers, zodat iedereen kan genieten van unieke momenten van muziek, film en podiumkunsten in Bozar."
Een podium voor muziek, ideeën en creatie
Dankzij de verbeterde akoestiek en moderne technische infrastructuur kunnen we in Zaal M voortaan niet-versterkte concerten op hoog niveau presenteren, met een bijzondere focus op het klassieke repertoire. In het komende seizoen 26-27 staat onder meer een reeks strijkkwartetten gepland, met naast internationale toppers onder meer het Quatuor Goya met de Belgische Elisabethwedstrijdlaureate Sylvia Huang, of bijvoorbeeld hedendaagse muziek door het Ensemble Hopper uit Luik. Dit seizoen kan u bijvoorbeeld het Sitkovetsky Trio (15.03) of Bang on a Can met het Vlaams Radio Koor (08.05) aan het werk horen.
De uitgebreide scenotechnische mogelijkheden creëren daarnaast ruimte voor podiumkunsten, muziektheater en geënsceneerde concerten. Zo opent het volgend seizoen met het Marionettentheater Salzburg in L’Histoire du soldat van Stravinsky, met livemuziek van onder anderen Isabelle Faust.
Ook voor versterkte muziek biedt Zaal M nieuwe perspectieven. Het audiosysteem, identiek aan dat van de Henry Le Bœufzaal, garandeert een hoogwaardige luisterervaring voor uiteenlopende genres, van ambient elektronische muziek tot global music en jazz. Op het programma dit seizoen staat onder meer portretartiest Fennesz met drie concerten: een soloproject op 28 februari, met Jim O’Rourke op 28 april en met Lillevan op 20 juni. Staan ook geprogrammeerd: Derya Türkan (18.02), het Wolfgang Muthspiel Trio (20.02), Ben Wendel (12.03) en Abel Selaocoe (28.03)
Zaal M verwelkomt daarnaast grote schrijvers en denkers. Zo staan onder meer Meet the Artist: Julia Wolfe (27.02) en Ronan Bouroullec (02.06); Meet the Architects: Pihlmann Architects (31.03), Het Schrijversparlement (01.04) en Meet the Thinker: James Bridle (29.04) op het programma. Danser en choreograaf Boris Charmatz treedt op 10 en 11 maart op met Somnole.Zaal M verwelkomt daarnaast grote schrijvers en denkers. Zo staan onder meer Meet the Artist: Julia Wolfe (27.02) en Ronan Bouroullec (02.06); Meet the Architects: Pihlmann Architects (31.03), Het Schrijversparlement (01.04) en Meet the Thinker: James Bridle (29.04) op het programma. Danser en choreograaf Boris Charmatz treedt op 10 en 11 maart op met Somnole.
Zaal M: de visie van twee architecten
“Wat was mijn Kamermuziekzaal mooi, in naakt beton…”
Historisch onderzoek als basis
Voor de renovatie van Zaal M schakelde architectenatelier Pierre Hebbelinck historicus Jos Vandenbreede in, bekend om zijn onderzoek naar Victor Horta en de restauratie van het Hôtel Solvay. Deze grondige analyse bracht nieuwe inzichten aan het licht en legde de basis voor een doordachte restauratieaanpak van het werk dat Horta in de jaren 1920 realiseerde.
De Kamermuziekzaal werd ontworpen door Victor Horta en gebouwd door de firma Blaton. Gewapend beton vormde daarbij een nieuw materiaal in Horta’s oeuvre en bood hem andere mogelijkheden dan staal. Het historische onderzoek wees uit dat het beton vermoedelijk niet bedoeld was om te worden bepleisterd.
De zaal opende in 1928 en onderging in de jaren zestig een eerste grote wijziging. De gebogen balkons werden naar voren gebracht en de oorspronkelijke kolommen werden omhuld met cilindrische bekledingen, wat de akoestische kwaliteiten van de zaal aantastte en bijdroeg aan de verspreiding van het geluid doorheen het gebouw.
De tweede ingreep, in de jaren 1980, was zeer destructief. Balkons en dubbele akoestische en lichtplafonds werden met drilboren verwijderd, een hellend parterre verbond de zaal met de bovenverdieping en de sectie van de liggers werd vergroot. Een verlaagd postmodern plafond sloot de ruimte af en maakte het oorspronkelijke ontwerp onzichtbaar.
“We brachten de historicus en de stabiliteitsingenieur samen om de 5.000 plannen uit het archief van aannemer Blaton te ontcijferen. Deze studie leidde tot een belangrijke vaststelling: de bekistingsplannen en de zorg waarmee het beton werd uitgevoerd wijzen erop dat het niet bedoeld was om te worden bepleisterd.”
De huidige renovatie beoogt de nog aanwezige delen van de oorspronkelijke constructie, waaronder kolommen, balken en vloeren, opnieuw zichtbaar te maken en te integreren. Beton fungeert daarbij niet alleen als structureel element, maar ook als materiaal om te modelleren dat de architectuur verheft “van louter constructief naar hiërarchisch en ritmisch.”
De studie bevestigde dat deze structurele elementen opnieuw kunnen worden ingezet als inspiratie voor hedendaagse architectuur, zonder een volledige reconstructie van de zaal uit 1928 na te streven.
“Het gewapend beton is zo ontworpen dat de zichtbare vormen van het plafondwerk zichtbaar blijven, zowel in de concertzalen als in de tentoonstellingszalen.”
Ontwerpbenadering
De studies ontwikkelden zich via opeenvolgende iteraties. In vijf jaar tijd evolueerde de configuratie van de ruimte zeventien keer.
Tijdens opmetingen boven de plafonds uit de jaren 1980 werden versterkte structuren zichtbaar die de zware lasten van de Horta-hal opvangen. Ook de kolomkoppen kwamen opnieuw in beeld, getekend door eerdere afbraakwerken.
“De expressieve kracht van deze informele kapitelen riep associaties op met de onvoltooide sculpturen van Michelangelo. Dat leidde tot een fundamentele vraag: kunnen we de missie en expressie van Zaal M herdenken door het beton zichtbaar te houden en tegelijk de kwetsbaarheid van het gebouw te valoriseren? Kan architectuur een verhaal dragen waarin littekens en fragiliteit even aanwezig zijn als constructieve kracht?”
Vanuit die visie verwijderde architectenatelier Pierre Hebbelinck alle latere toevoegingen, waaronder tribunes, kolomomhulsels en plafonds. Daardoor kwam ongeveer dertig procent extra volume vrij en verbeterde de akoestiek aanzienlijk.
Het atelier ontwierp vervolgens een compacte bekleding die dicht aansluit tegen de structurele wanden en plafonds, terwijl de oorspronkelijke kolommen en balken zichtbaar blijven.
De nieuwe houten tribune, geplaatst op veerkrachtige materialen, zorgt voor betere zichtlijnen. Vierkante kolommen onder een hoek van 45 graden bevorderen de geluidsverspreiding en vormen de basis voor de klankkappen. Horizontaal overlappende houten panelen vermijden parallelle wanden en versterken de akoestische kwaliteit.
Voor het hout koos het architectenatelier Canadees notenhout met subtiele blauwgetinte schakeringen, in dialoog met het getextureerde beton.
De scenotechniek kreeg een centrale rol in de zaalconfiguratie, onder meer door de prominente aanwezigheid van loopbruggen in de publieksruimte. Zoals in eerdere theaterontwerpen streeft het atelier ernaar de vierde wand gedeeltelijk op te heffen en het backstagegebeuren zichtbaar te maken, geïnspireerd door theaters zoals het Globe Theatre en het Teatro Farnese in Parma.
Studio
De opdracht voor Studio richtte zich op de vernieuwing en uitbreiding van de scenotechnische uitrusting. Architectenatelier Pierre Hebbelinck koos voor heldere en doelgerichte ingrepen. Absorberende wanden werden vlak gemaakt, reliëfs rond de grote kolommen verwijderd en een palet van zwarttinten, telkens met een andere textuur, werd aangebracht voor rust en leesbaarheid in de ruimte.
De stoelen, identiek aan die van Zaal M, werden technisch uitgepuurd zodat hun primaire structuur, comfort en akoestische functie zichtbaar blijven.
De loges
De bestaande loges boden weinig gastvrijheid en beperkte voorzieningen voor artiesten. Met gerichte ingrepen realiseerde architectenatelier Pierre Hebbelinck open en genereuze ruimtes met drie akoestisch comfortabele foyers.
Alle oorspronkelijke materialen, waaronder beton en baksteen, bleven behouden in hun ruwe staat. Omwille van de ondergrondse ligging zonder natuurlijk daglicht werden grote spiegels geïnstalleerd aan de toegang tot het podium, wat het ruimtelijke gevoel vergroot.
Een stalen maquette, geschonken en discreet geplaatst door de architect, getuigt van het conceptuele werk rond deze kwetsbare plekken van creatie en herinnering.
De artiest staat centraal, zowel in het comfort als in de poëtische sfeer van de ruimtes.
.
TIJDLIJN — ZAAL M
1919–1922
ONTWERP
Victor Horta ontwikkelt vijf versies van het Paleis voor Schone Kunsten, in samenwerking met Henry Le Bœuf. Het project evolueert van monumentaal naar functioneel en esthetisch.
1923–1929
BOUW VAN HET PALEIS
Onder leiding van aannemer Armand Blaton verrijst het gebouw in gewapend beton, een vernieuwende bouwtechniek.
18 NOVEMBER 1928
INHULDIGING KAMERMUZIEKZAAL
De Salle de Musique de Chambre opent haar deuren voor het publiek.
1959–1960
MODERNISERING
Oorspronkelijke structuren worden aangepast of bedekt, waardoor Horta’s architectuur grotendeels aan het zicht wordt onttrokken.
1987
INGRIJPENDE RENOVATIE
Een grondige verbouwing tast de esthetiek, samenhang en harmonie van de zaal aan en maakt het oorspronkelijke ontwerp vrijwel onzichtbaar.
2018–2019
ERFGOEDANALYSE EN VOORONTWERP
Onderzoek brengt de oorspronkelijke constructie opnieuw in kaart en vormt de basis voor een renovatie met respect voor het erfgoed.
Lente 2024
START RENOVATIEWERKEN
Zaal M en de Studio ondergaan een grondige transformatie met aandacht voor akoestiek, techniek en publiekscomfort.
12 FEBRUARI 2026
HEROPENING
Zaal M en de Studio heropenen als hedendaagse culturele ruimtes waar erfgoed en artistieke ambities samenkomen.
