Waarom hebben jullie ervoor gekozen om HAPPY END met dove adolescenten te maken? Wat fascineert je aan deze levensfase?
Nico Jongen: We zijn ons er steeds meer van bewust geworden dat dove mensen nog altijd grotendeels uitgesloten worden van het culturele leven. Niet alleen als publiek, maar ook als kunstenaars, makers en mensen die het recht hebben om mee vorm te geven aan de culturele ruimtes waarin we allemaal leven. Dove mensen moeten hun weg zien te vinden in een wereld die rond horende mensen is opgebouwd. Toegankelijkheid betekent voor ons niet alleen deuren openen, maar ook de vraag stellen wie het huis eigenlijk mag bouwen.
Deze samenwerking heeft ons heel wat zaken in vraag doen stellen: hoe we communiceren, hoe we ons tot anderen verhouden en hoe we de wereld om ons heen waarnemen. Ze bracht ons ook bij het thema adolescentie. Vanuit ons perspectief als volwassenen wilden we naar jongeren kijken en ons afvragen hoe we hen definiëren, wat we van hen verwachten en in hoeverre ons beeld van de adolescentie eigenlijk een projectie is van onze eigen angsten, herinneringen en verwachtingen.
Ik vind de adolescentie een van de meest fascinerende en onrustwekkende momenten in het leven. Het is een periode waarin de wereld die we kenden langzaam uit elkaar valt, terwijl de wereld waarin we geacht worden terecht te komen nog geen vaste vorm heeft aangenomen. Die overgang is tegelijk mooi en pijnlijk, een soort stille apocalyps. Misschien schuilt er ook iets diep melancholisch in het feit dat je er als buitenstaander naar kijkt en opnieuw dichter bij een wereld wilt komen die ooit de jouwe was.
Door met dove tieners te werken, konden we deze levensfase vanuit een ander perspectief benaderen, zonder ervan uit te gaan dat er maar één manier bestaat om een dove jongere te zijn. Ik wilde geen voorstelling over doofheid maken, maar ruimte creëren voor uiteenlopende ervaringen die ons aanzetten om anders na te denken over taal, intimiteit en wat het betekent om een wereld met iemand te delen. Ik wilde een plek creëren waar die ervaringen op hun eigen voorwaarden kunnen bestaan, zonder dat ze zich moeten voegen naar de verwachtingen van de horende wereld.
Hoe vinden de performers op scène een gezamenlijk ritme?
Jongen: Een van de interessante aspecten is dat ze niet noodzakelijk hetzelfde ritme hoeven te vinden. Door herhaling, gebaren, blikken, gebarentaal, anticipatie en soms ook misverstanden ontwikkelen ze samen een soort gemeenschappelijke hartslag. Ze spelen, maken fouten en proberen opnieuw. Soms vallen ze samen, soms niet. En doordat ze elkaar niet altijd meteen begrijpen, ontstaat er soms juist iets onverwachts.
Er is ook een spanningsveld tussen wat hen van buitenaf wordt opgelegd en wat de performers zelf willen doen. Sommige situaties worden hun opgelegd of voelen artificieel, zelfs absurd, terwijl andere aansluiten bij ervaringen die ze zelf graag zouden willen opdoen. Ik ben geïnteresseerd in die ruimte tussen wat van hen verwacht wordt en wat ze zelf kiezen, tussen de rollen die ze toebedeeld krijgen en de mogelijkheid om daaraan te ontsnappen. Uiteindelijk gaat het misschien ook over de mogelijkheid om uit het kunstmatige spel te stappen dat we allemaal geacht worden mee te spelen: het theater van het leven zelf.
Ritme is niet noodzakelijk iets wat je hoort. Het kan iets zijn wat je ziet, voelt of aanvoelt. Het kan ontstaan uit een beweging, een trilling, een blik, een stilte of de tijd die iemand nodig heeft om op een ander te reageren. Ook een pauze kan ritme hebben. Een blik kan ritme hebben. Zelfs het wachten op iemand kan deel worden van een choreografie.
Communiceren betekent niet altijd dat je een gemeenschappelijke taal vindt of hetzelfde ritme deelt. Soms betekent het gewoon dat je leert aandacht te hebben voor het ritme van iemand anders.
Ervaren dove, slechthorende en horende toeschouwers de voorstelling op een andere manier? Wat hoop je dat het publiek ervan meeneemt?
Jongen: Er bestaat niet één manier om doof te zijn, net zomin als er één manier is om de voorstelling te beleven of te begrijpen. Ik hoop dat het werk ruimte laat voor al die verschillende interpretaties.
Tegelijkertijd plaatst de voorstelling horende toeschouwers inderdaad in een ongebruikelijke positie. We zijn zo gewend dat theater vertrekt vanuit het gehoor dat we zelden stilstaan bij de vraag wiens ervaring centraal staat. Met HAPPY END wilden we die vanzelfsprekende orde een beetje verstoren, zodat horende toeschouwers niet automatisch een bevoorrechte positie innemen.
We willen een situatie creëren waarin niemand overal volledig toegang toe heeft en iedereen zijn eigen positie als toeschouwer moet aftasten. Misschien gaat het niet zozeer om de vraag of we alles begrijpen, maar om wat er gebeurt wanneer we niet langer aannemen dat begrijpen hetzelfde is als horen, of dat communicatie altijd moet plaatsvinden in een taal die we al kennen.
Maar naast al die vragen hopen we ook dat mensen iets voelen. Dat ze ontroerd raken, lachen, tederheid of ongemak ervaren, misschien zelfs een zekere nostalgie. We willen niet dat de voorstelling louter een intellectuele oefening wordt rond verschil of perceptie. We hopen dat ze bij elke toeschouwer iets persoonlijks raakt, maar tegelijk ook een beetje onzekerheid en nieuwsgierigheid achterlaat: naar andere manieren om samen te zijn, en naar hoeveel van de wereld we misschien missen, gewoon omdat we gewend zijn er op een bepaalde manier naar te kijken.