Voor het hedendaagse publiek, dat Pablo Casals soms vooral bij naam kent: wie was hij eigenlijk echt, als musicus, maar ook als mens? 

Bernard Meillat: Het leven van Casals leest als een roman: een kleine jongen, geboren in een klein Catalaans dorpje, die pas op elfjarige leeftijd de cello ontdekt, wordt niet alleen de grootste cellist van zijn tijd, maar ook een icoon van het humanisme. Naast zijn lange carrière blijven zijn opnames (waaronder de Suites van Bach, het Concerto van Dvořák, en talrijke kamermuziekwerken – in trio met de pianist Alfred Cortot en de violist Jacques Thibaud, of op het Festival van Prades) tot op de dag van vandaag onmisbare referenties en inspiratiebronnen. Zijn hele leven, vanaf het begin van de 20e eeuw toen hij zich uitsprak voor Dreyfus, streed hij tegen onrechtvaardigheid en voor vrede en democratie. In 1945 zette hij zijn carrière stop uit protest tegen het besluit van de geallieerden om de dictatuur van Franco in Spanje in stand te houden. Hij ontving de Vredesmedaille van de Verenigde Naties en werd genomineerd voor de Nobelprijs. Het geheim van zijn succes en zijn lange carrière is zijn enorme liefde voor muziek en het leven, zijn voorliefde voor eenvoud en zijn vermogen om zich te verwonderen dat nooit is verdwenen, tot aan zijn laatste dagen. 

Casals wordt vaak voorgesteld als degene die de moderne cello ‘uitgevonden’ heeft: in welk opzicht was zijn benadering van het instrument en de muziek revolutionair? 

Dankzij zijn kenmerkende combinatie van intuïtie en logisch denkvermogen heeft Casals de techniek van het cellospelen ingrijpend veranderd. In plaats van zijn linkerhand langs de hals te bewegen, zoals gebruikelijk was, vond hij het natuurlijker om het volledige bereik van zijn uitgestrekte hand en vingers te gebruiken. Dit zorgde voor een grotere behendigheid en een veel betrouwbaardere intonatie. Wat het strijken betreft, liet Casals de onnodige beperkingen die toen de norm waren achterwege, zoals het blokkeren van het ellebooggewricht of het constant gebruiken van de volledige lengte van de strijkstok. Casals had een hekel aan de cultus van de mooie klank als doel op zich. Een systematisch toegepast, uitgesproken vibrato vond hij al snel eentonig en uitdrukkingsloos. Het kunnen variëren en controleren van het vibrato was de belangrijkste les die Casals aan alle strijkers meegaf: zowel een technische les, omdat het erg moeilijk is om dit te bereiken, als een les in nederigheid, omdat het klankgericht narcisme plaats moet maken voor de muziek. 

Wat onderscheidt Pablo Casals van andere grote cellisten uit zijn tijd en waarom blijft hij een eeuw later nog steeds een onmisbare referentie? 

Technische vaardigheid en onberispelijke zuiverheid openden nieuwe perspectieven voor cellisten. Dankzij Casals werd het instrument een volwaardig solo-instrument, gelijkwaardig aan de piano en de viool, ook al was het concertrepertoire beperkt. Casals deelt met Furtwängler het zeldzame voorrecht om een ‘onmisbare referentie’ te blijven. Zelfs met de grote golf van barokmusici is zijn interpretatie van Bachs cellosuites nog niet gedateerd. Harnoncourt zei zelfs dat zijn favoriete opname van Mozarts Symfonie nr. 40 die van Casals was. Casals kreeg vaak vragen over de verhouding tussen intuïtie en intelligentie in muzikale interpretatie, een onderwerp waarover hij uitvoerig had gesproken met de Franse filosoof Bergson. Hij vertrouwde op zijn intuïtie, maar bleef in vraag stellen en zoeken. Over zijn interpretatie van Bach zei Casals: 'We zijn nog maar net uit de fase van het aftasten. Het beste advies is om vooroordelen bewust opzij te zetten en zo dicht mogelijk te komen bij wat deze muziek ons vertelt en ingeeft.' Zijn interpretaties bleven zich ontwikkelen en ook op 90-jarige leeftijd was hij ervan overtuigd dat hij nog steeds groeide in het begrip van werken. 

Heeft Pablo Casals op bepaalde momenten in zijn carrière de wens geuit om zijn kunst door te geven aan jonge musici? 

Hij begon al op jonge leeftijd les te geven. In 1896, toen hij nog geen twintig jaar oud was, werd hij docent aan de Stedelijke Muziekschool van Barcelona. Ook toen zijn carrière een spectaculaire vlucht nam, bleef hij lesgeven aan jonge cellisten. Guilhermina Suggia en Gaspar Cassado waren toen zijn twee beroemdste leerlingen. Tijdens het interbellum was hij betrokken bij de Ecole Normale de Musique de Paris, opgericht door Alfred Cortot. Tussen 1945 en 1955 kwamen jonge cellisten, maar ook violisten en altviolisten uit de hele wereld naar Prades om bij hem les te volgen. Vanaf 1952 gaf hij elke zomer masterclasses in Zermatt. Vanaf 1960 gaf hij er over de hele wereld, waaronder in Berkeley, Marlboro, Puerto Rico en Siena. Zijn laatste echte leerling was Miklos Perényi. Casals voelde een sterke verantwoordelijkheid om te onderwijzen en zijn kennis en ervaring door te geven. Dat verrijkte hem en voedde zijn denken. Hij demonstreerde vaak op zijn cello en aarzelde dan niet om zijn expressie te overdrijven om het begrip te vergemakkelijken. Hij haalde veel plezier uit lesgeven! 

Naast zijn muzikale carrière was Casals ook zeer betrokken bij ethische en politieke kwesties. Hoe hebben zijn overtuigingen zijn kunst en zijn relatie tot muziek beïnvloed? 

Hij zei altijd dat hij eerst een mens was en pas daarna een muzikant. Hij vond dat we moeten protesteren als iets immoreel is, en voegde eraan toe dat hoe beroemder je bent, hoe groter je verantwoordelijkheid is. De gruwelen van de Eerste Wereldoorlog hadden hem diep geschokt. Toen de vrede terugkeerde, vond hij het zijn plicht om alles te doen wat in zijn macht lag om te voorkomen dat dergelijke verschrikkingen zich opnieuw zouden voordoen. Ervan overtuigd dat onderwijs het beste middel was om het menselijk bewustzijn te verruimen en dat muziek de universele taal was die volkeren kan verbinden, besloot hij een orkest op te richten in Catalonië. Om muziek voor een breed publiek toegankelijk te maken, stimuleerde hij de oprichting van een arbeidersconcertvereniging met tal van activiteiten. Hij beperkte zich niet tot dirigeren in Barcelona, maar trok met zijn orkest door alle steden in Catalonië. Casals was zijn hele leven lang begaan met de politieke en sociale situatie in de wereld. Hij streed onophoudelijk voor vrijheid en respect voor de mens, zonder ooit gevangen te zitten in een partijpolitieke visie. Wanneer men hem verweet dat hij zich met politiek bezighield, protesteerde hij hevig. Waar Casals het meest trots op was, was de materiële en morele steun die hij zijn landgenoten bood toen Franco als overwinnaar uit de Spaanse Burgeroorlog kwam en zeshonderdduizend republikeinen hun toevlucht in Frankrijk moesten zoeken. Om vrede te bevorderen begon Casals in 1960 aan een soort muzikale kruistocht met zijn oratorium El Pessebre (De Kribbe), dat hij meer dan 40 keer over de hele wereld dirigeerde, ook aan de andere kant van het IJzeren Gordijn. 

Kan gezegd worden dat de vriendschap tussen koningin Elisabeth en Pablo Casals gebaseerd was op gemeenschappelijke waarden, zoals artistieke veeleisendheid, vrede of respect voor de menselijke waardigheid, en hoe kwam dat concreet tot uiting? 

De vriendschap, of zelfs de verbondenheid, tussen koningin Elisabeth en Casals was in de eerste plaats gebaseerd op muziek. Ze leerden elkaar kennen via Eugène Ysaÿe. De koningin woonde elk jaar het festival van Prades bij. Ze bezocht ook de festivals van Puerto Rico en Marlboro en verklaarde in de New York Times dat Marlboro de beste muziekschool ter wereld was. Casals kwam op zijn beurt vaak op bezoek naar het kasteel van Stuyvenberg of naar De Panne. De koningin greep elke gelegenheid aan om met Casals en de andere aanwezige musici te spelen. De koningin en Casals deelden tal van waarden. Casals bewonderde de moed en toewijding die de koningin tijdens de Eerste Wereldoorlog had getoond, haar wens om het leven van haar volk en in het bijzonder van de meest kwetsbaren te verbeteren, en de hulp die ze tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de Joodse bevolking in België had geboden. Ze zetten zich allebei in voor vrede en tegen de verspreiding van kernwapens. Ze deelden eenzelfde liefde voor de natuur, dezelfde eenvoud en een nooit aflatende nieuwsgierigheid. 

Kunt u ons het verhaal vertellen van de Gofriller-cello van Pablo Casals: hoe kwam deze in zijn bezit en waarom werd het ‘zijn’ instrument? Nadat hij enkele jaren op de Gagliano had gespeeld die de koningin van Spanje hem had geschonken, kocht Casals in 1908 in Parijs een cello van Matteo Goffriller, die hij tot aan zijn dood behield. De cello paste zo goed bij zijn gestalte en zijn handen, en hij was zich zo bewust van de expressieve mogelijkheden ervan, dat Casals nooit overwogen heeft om een andere te kopen. Het was zijn beste vriend! Hij zag graag af van de Stradivariussen die hij had kunnen kopen, omdat hij ervan overtuigd was dat hun briljante klank en hun rijke geschiedenis hem zouden belemmeren om zijn eigen stem te laten horen. 

Wat zijn de akoestische en fysieke kenmerken van deze cello en wat maakt hem zo bijzonder in de ogen van musici en luthiers? In hoeverre heeft het instrument het spel van Casals beïnvloed? 

Tot in de jaren 1920 was de naam Goffriller nauwelijks bekend en zwaaiden de cello's van Stradivarius de scepter, mede omdat Goffriller zijn laatste instrumenten niet had gesigneerd. Tegenwoordig zijn de Goffrillers erg in trek bij cellisten. Casals zei dat zijn instrument ‘grillig’ was en voegde eraan toe dat het tijd kostte om ermee vertrouwd te raken, om de mogelijkheden ervan onder de knie te krijgen en om de grenzen ervan te leren kennen. Men mag zeker niet de strijkstok hard op de snaren zetten om een fortissimo te krijgen: de cello zou zich verzetten en niet reageren zoals gewenst. Het is opvallend dat Casals nooit kracht op zijn strijkstok lijkt uit te oefenen om de cello zijn volledige kracht te laten ontplooien. Wat de cello zo uniek maakt, is zijn timbre die dicht bij de menselijke stem ligt, met een flexibiliteit die oneindig subtiele nuances mogelijk maakt. 

Het uitlenen van zo'n legendarisch instrument voor vier jaar is een groot gebaar: wat wil de Pau Casals Stichting met deze bruikleen aan de winnaar van de Koningin Elisabethwedstrijd uitdragen? Bij zijn overlijden liet Casals het instrument na aan de Pau Casals Stichting. Zijn weduwe, Marta Casals, had tot op heden de verantwoordelijkheid voor het instrument en heeft het nu aan de stichting overgedragen. Verkopen was ondenkbaar, want voor Spanjaarden, en Catalanen in het bijzonder, is het een nationale schat! De beste manier om deze cello te laten voortleven leek ons om hem uit te lenen aan een jonge, uitzonderlijk getalenteerde muzikant. We hadden een comité kunnen samenstellen om een cellist te kiezen, maar door de diepe vriendschap tussen koningin Elisabeth en Casals, het prestige van de Wedstrijd en de perfecte organisatie ervan, leek het ons vanzelfsprekend om de cello uit te lenen aan de eerste laureaat. Het toeval wilde dat het 150-jarig jubileum van de koningin en Casals samenviel met het jaar waarin de Wedstrijd aan de cello was gewijd, wat ons definitief overtuigde. Deze kleine toevalligheid roept een mooie herinnering op: in 1961 gaf Yehudi Menuhin in Prades vier concerten aan het begin van het festival, waarbij hij tijdens het laatste concert De vier jaargetijden van Vivaldi speelde. Tot de grote verrassing van de koningin en Casals kwam Menuhin terug op het podium in gezelschap van David Oïstrakh, die pas de volgende dag zou arriveren. De twee grote violisten, die beiden zo dicht bij de koningin en Casals stonden, speelden het Dubbel Vioolconcert van Bach, ter ere van hun 85e verjaardag! In 2026 zullen ze dus opnieuw samenkomen voor hun 150e verjaardag! 

Wie nieuwsgierig is om nog meer te leren over Pablo Casals, kan terecht op de website van de Pau Casals Stichting. We bedanken de Koningin Elisabethwedstrijd voor het gebruik van dit artikel. 

Wil je de historische cello van Casals in ‘levende lijve’ zien? De Pau Casals Stichting stelt het instrument tentoon bij Bozar van 21 tot 30 mei. Je vindt het – veilig achter glas – voor De 23.  

De finaleconcerten en slotconcert zijn hopeloos uitverkocht, maar voor het laureatenconcert op 8 juni zijn nog enkele tickets. Boek ze hier.  

De volgende nocturne Bozar all over the P(a)lace op 21 mei draait helemaal rond de cello. Kortfilms, performances en een dj-set illustreren de kracht van het instrument.