Zijn creatie speelt zich namelijk volledig af in virtuele realiteit. Met een VR-bril betreden bezoekers één voor één van der Aas verhaal. Het is aan jou om zelf om je weg te zoeken, met de avatars van de zangeressen van het vocale ensemble Sjaella als je gids in deze wereld van bits. From Dust klinkt zoals een hoofdstuk uit de pen van scifischrijvers Philip K. Dick of Neal Stephenson, of als een idee uit de metaverse-koker van Mark Zuckerberg. Toch bevindt de belangrijkste referentie voor van der Aa zich niet in futuristische hoek. Hij ziet vooral een verband met Fernando Pessoa’s Boek der Rusteloosheid.

“Daarin schrijft de auteur hoe heerlijk hij het vindt om aan een raam te zitten en de wereld voorbij te zien trekken. Ik denk dat wij dat vandaag voortdurend doen. Alleen is ons venster niet naar de buitenwereld, maar naar een soort tweede werkelijkheid op onze schermen. Dat is volgens mij toch een vertekenend venster. Door te werken in VR pak ik bewust die veiligheid af. De afstand vervaagt. Je staat tussen de zangers. Zes paar ogen – al zijn het dan digitale kijkers – die je recht aanstaren, heeft iets heel theatraals en intiems.”

De mens in het middelpunt

Door te werken in VR kan van der Aa ervaringen creëren
die in het echt nooit mogelijk zouden zijn. “Unreality”, noemt hij dat zelf. Het nabootsen van een bestaande werkelijkheid interesseert hem maar weinig. Het is juist zaak om het potentieel van deze nieuwe technologieën ten volle te benutten.

Ook het feit dat een bezoeker zeggenschap krijgt over het verloop van, en zijn of haar plaats in het verhaal, is een voordeel. “Dat interesseert me enorm,” vertelt de componist. “Ik heb weliswaar de grote boog van de muziek geschreven en de belangrijkste paden staan vast, maar jij moet zelf fysiek die weg afleggen. Puur het feit dat je zelf moet bewegen, maakt dat je op een andere manier in die wereld staat. Ik maak van de toehoorder de protagonist van het werk, waardoor je een heel ander soort verhaal kan vertellen. Ik heb niets tegen het ritueel van de opera, alleen verandert hier het perspectief met elk paar oren dat ernaar luistert. De mens komt helemaal in het middelpunt te staan.”

Die insteek typeert de componist ten voeten uit. Al sinds de begindagen van zijn carrière plaatst van der Aa menselijke uitvoerders in een spanningsveld met elektronische elementen, maar steeds weer gaat hij daarbij op zoek naar het humanisme in onze omgang met technologie. Hij is nooit uitgesproken utopisch of dystopisch, maar gebruikt hightech net om heel persoonlijke verhalen te vertellen.

Al blijft ook van der Aa natuurlijk niet blind voor de grote vraagstukken die er rond dit soort baanbrekende technologieën hangen. “Dat platenlabels contracten tekenen met AI-artiesten, of dat toepassingen als ChatGPT getraind zijn met beelden van kunstenaars, daar moeten we erg kritisch voor blijven. Het is waar dat die bedrijven en die technologieën de wereld momenteel niet zo een heel fijne plek maken, maar ik kom op mijn pad genoeg mensen tegen die me steeds weer hoop geven.”

5 → 19 Mar.’26 - VR Installation: From Dust - Michel van der Aa