Belgian National Orchestra, Schønwandt & Gens

Hector Berlioz (1803-1869)

Les nuits d'été, op. 7, H 81 (1841)

• I. Villanelle
• II. Le Spectre de la rose
• III. Sur les lagunes. Lamento
• IV. Absence
• V. Au cimetière. Clair de lune
• VI. L'Île inconnue

Pauze

Gustav Mahler (1860-1911)

Symfonie nr. 5 in cis-mineur (1902)

DEEL 1

• I. Trauermarsch. In gemessenem Schritt. Streng. Wie ein Kondukt
• II. Stürmisch bewegt. Mit größter Vehemenz

DEEL 2

• III. Scherzo: Kräftig, nicht zu schnell

DEEL 3

• IV. Adagietto. Sehr langsam
• V. Rondo-Finale. Allegro — Allegro giocoso. Frisch

Einde voorzien om 22:00

Dank aan de spelers van de Nationale Loterij, aan de Tax Shelter van de Belgische federale overheid via Casa Kafka Pictures.

Hector Berlioz, Les nuits d'été, op. 7, H 81 (1841)

Binnen het vocale oeuvre van Hector Berlioz nemen Les Nuits d’été een bijzondere plaats in. Opvallend genoeg heeft de componist zelf weinig nagelaten over het ontstaan ervan: noch in zijn memoires, noch in zijn brieven gaat hij uitvoerig op deze cyclus in. De zes liederen ontstonden rond 1840 en werden in 1841 eerst gepubliceerd in een versie voor zang en piano. Pas later, vanaf 1843 en vooral in de jaren 1850, orkestreerde Berlioz ze, waardoor ze hun kenmerkende klankrijkdom en expressieve diepte kregen.

De teksten zijn afkomstig uit La Comédie de la mort van zijn vriend Théophile Gautier. In deze zes gedichten verkent Berlioz verschillende facetten van de liefde — van de lichte, frisse sfeer van Villanelle tot de licht ironische melancholie van L’Île inconnue. Toch wordt de hele cyclus doordrongen van een gevoel van verlies en gemis. Wanneer de liederen als geheel worden uitgevoerd, ontstaat een doorlopende emotionele lijn waarin het verlangen uit het begin geleidelijk onbereikbaar wordt.

Die ontwikkeling weerspiegelt ook Berlioz’ persoonlijke leven. Tijdens het componeren liep zijn huwelijk met de actrice Harriet Smithson op zijn einde, en maakte vurige liefde plaats voor medeleven en afstand. Tegelijk ontmoette hij de zangeres Marie Recio, die later zijn partner werd en een belangrijke rol speelde in de verspreiding van onder meer Absence. Zonder expliciet autobiografisch te zijn, ademt de cyclus een sfeer van innerlijke ontgoocheling.

De latere orkestratie is veelzeggend. Hoewel Berlioz vaak werd bekritiseerd om zijn voorkeur voor grote orkestbezettingen, kiest hij hier voor een verfijnde en transparante benadering, waarin het orkest de zang subtiel ondersteunt en verrijkt. De muziek krijgt bijna het karakter van kamermuziek, met een fijnzinnige kleurenpracht: de dromerige sensualiteit van Le Spectre de la rose, de weemoed van Absence, de donkere klankwereld van Sur les lagunes en de verstilde poëzie van Au cimetière.

Als enige liedcyclus van Berlioz die volledig voor solostem is geschreven (in de orkestversie), gelden Les Nuits d’été vandaag als een mijlpaal in het repertoire. Tussen poëzie, nostalgie en verbeelding belichaamt deze cyclus de essentie van de Franse romantiek — een innerlijke wereld waarin droom en herinnering proberen vast te houden wat in de werkelijkheid al verloren is gegaan.

Gustav Mahler, Symfonie nr. 5 in cis-mineur (1902)

In zijn eerste vier symfonieën had Gustav Mahler een grootschalige studie opgezet van de moderne mens in een groeiend nieuw bewustzijn, namelijk de aanvaarding van de onmacht en de onrechtvaardigheid als noodzakelijk onderdeel van het menselijke bestaan. Het uitwerken van die idee in klanken verleent aan Mahlers muziek een op het eerste gezicht bijna humoristisch kantje, dat eigenlijk eerder als sarcasme bedoeld is. Bij Mahler worden de helderheid en diatoniek van de vroege romantiek verstoord door pastiche-achtige opwellingen die met een ruwe ondertoon de naïviteit van die romantiek aan de kaak stellen. Die tweeslachtigheid van Mahlers muziek weerspiegelt zo de gespletenheid van de culturele context in Wenen rond het einde van de negentiende eeuw. De welvaart en decadentie van de Habsburgmonarchie ontmoet hier de groeiende twijfel aan de houdbaarheid van de fragiele politieke luchtkastelen waarop die welvaart was gefundeerd. De gevolgen van die politieke en ideologische instabiliteit zijn in de twintigste eeuw pijnlijk zichtbaar geworden.

Mahlers Vijfde Symfonie is na drie symfonieën met vocale partijen opnieuw een volledig instrumentale symfonie. Meteen wijkt deze symfonie ook af van de stijl van zijn drie zogenaamde Wunderhorn-symfonieën. Mahler hanteert een stijl die veel meer geënt is op technische virtuositeit in orkestratie, die zelfs te rade gaat bij de polyfonie. Die verandering in muzikale toonspraak kwam niet uit de lucht gevallen, en sluit aan bij een conceptuele omslag die Mahler maakte in zijn werken. Zijn eerste symfonieën hadden allemaal een boodschap: de Eerste kwam oorspronkelijk als symfonisch gedicht ter wereld, met een vrij specifiek narratief verloop. In de Tweede en Derde (door de overvloedige toevoeging van vocale elementen bijna symfonische cantates) maakte Mahler een analyse van de rol van de mens in het universum, die hij in zijn Vierde hoopvol afrondde met een blik op het hiernamaals. Thematisch was die cyclus afgerond. In zijn Vijfde weerklinkt geen expliciet programma meer (vandaar dat vocale toevoegingen onnodig waren), maar wel een inneres Programm. Mahler gaat steeds autobiografischer schrijven en keert zich voor zijn existentiële analyse voortaan naar binnen.

De Vijfde was grotendeels het product van de voor Mahler erg vruchtbare zomer van 1901, zowel op muzikaal vlak (hij componeerde drie delen van wat zijn Vijfde Symfonie zou worden, en ook enkele liederen), maar ook op persoonlijk vlak. In die periode ontmoette Mahler immers Alma Schindler, de dochter van een landschapsschilder uit de kennissenkring van onder meer Gustav Klimt. Dirigent Bruno Walter beschreef de gemoedstoestand van zijn boezemvriend anno 1901 als volgt: “Hij voelt zich sterk, tegen het leven opgewassen. (…) We bezitten in de Vijfde een meesterwerk, dat zijn schepper toont op het hoogtepunt van zijn leven, zijn kracht, zijn kunnen.” Het is erg waarschijnlijk, althans volgens de legendarische Mahler-dirigent Willem Mengelberg, dat het beroemde Adagietto een liefdesverklaring is aan Alma. 

De Vijfde Symfonie van Mahler bestaat uit vijf delen in plaats van de gebruikelijke vier. De symfonie wordt ingezet door de solotrompet, die met een herkenbaar motief de aandacht van de luisteraar vraagt. Het viernotenmotief doet denken aan de iconische openingsgeste van de beroemdste vijfde symfonie uit de orkestliteratuur, namelijk die van Beethoven. Dat is niet toevallig: ook in deze rijpe fase van zijn leven beschouwde Mahler Beethoven als lichtend voorbeeld en entte hij zijn symfonieën, nu abstracter, op het Beethoveniaans model van Kampf und Sieg, van tragedie naar triomf. Het eerste deel van Mahlers Vijfde kreeg de titel ‘Treurmars: als een begrafenisstoet’ mee. Door een werk van dergelijke epische proporties te openen met een treurmars maakt Mahler overigens een statement van formaat. De romantische ondertoon van goede afloop lijkt bij aanvang enigszins zoek. Na het trompetsignaal volgt de eigenlijke treurmars, die bij momenten stroperig tot ronduit sentimentalistisch klinkt: een eerste voorbeeld van Mahlers typische sarcasme. Ook in Mahlers Zesde en Zevende symfonie (die samen met de Vijfde diens middenperiode omspannen) blijkt de militaire mars een cruciale bouwsteen van zijn stijl.

Mahler beschouwde de tweede beweging, ‘Stormachtig, met de grootste hevigheid’, als het fundament van zijn symfonie. In een breed uitgestrekte sonatevorm valt hier vooral het grote contrast op tussen de twee thema’s: het hoofdthema (overigens vol motivische flarden uit het openingsdeel) is ronduit explosief, terwijl het elegische neventhema de hele andere kant van het spectrum bestrijkt. Die strijd tussen extremen mondt uit in een hoopvol koraal, dat evenwel snel getemperd wordt door een dramatische slotpassage.

In het Scherzo komt Mahlers contrapuntisch vernuft uitgesproken uit de verf. Het complexe kluwen van contrasterende passages is nauwkeurig gecoördineerd met de precisie van een architect. In meer dan enkel de plaatsing vormt het Scherzo het centrale deel van de vijfdelige symfonie. Mahler baseerde zich waarschijnlijk op Goethes gedicht An Schwager Kronos, waarin Kronos, de personificatie van de tijd, wordt aangespoord om het rad van het leven sneller te doen draaien, over alle obstakels heen. Doorheen de chaos is de roterende puls in driekwartsmaat onstuitbaar. Van uitzonderlijke kwaliteit is het delicate Adagietto voor strijkers en harp, dat het eigenlijke hart uitmaakt van deze symfonie. Eerder een lied zonder woorden, is dit deel inderdaad bedoeld als liefdesverklaring van Mahler aan Alma Schindler. In die richting wijst ook de thematische verwantschap tussen het hoofdthema van het Adagietto en het ‘liefdesblikmotief’ uit Wagners muziekdrama Tristan und Isolde – een muzikale hint die Alma, zelf ook muzikante, niet zal ontgaan zijn.

De finale van Mahlers Vijfde Symfonie is in alle opzichten tegenovergesteld aan het openingsdeel. Het exclusieve gebruik van grote tertstoonaarden getuigt van een grenzeloze energie die gerust als optimistisch mag worden beschreven. Extra interessant is het feit dat Mahler voor dit muzikale optimisme (voornamelijk) thematische flarden gebruikt van het liefdevolle Adagietto dat aan de finale voorafgaat. Op die manier kan deze symfonie geïnterpreteerd worden als een echt product van Mahlers muziekmetafysica. De componist verwerkt geen concrete buitenmuzikale betekenis in zijn symfonie, maar steunt wel op een abstract programma dat als het ware verinnerlijkt is. De overkoepelende structuur van het werk laat inderdaad de lezing toe van de symfonie als een groot crescendo van de treurmars naar de triomfalistische finale; van de mens die de aardse obstakels overwint en heil vindt in het transcendente, het bovenmenselijke. Het werk is echter geen vlucht voor het aardse leven, maar biedt troost in de gedachte dat ook het lijden, en de dood, onderdeel uitmaken van de zingeving van het leven. Per aspera ad astra: door de doornen naar de sterren.

Arne Herman 

Hector Berlioz, Les nuits d'été, op. 7, H 81 (1841)

Naar La Comédie de la mort (1838) van Théophile Gautier

Villanelle

Quand viendra la saison nouvelle,

Quand auront disparu les froids,

Tous les deux nous irons, ma belle,

Pour cueillir le muguet aux bois ;

Sous nos pieds égrenant les perles

Que l'on voit au matin trembler,

Nous irons écouter les merles

Siffler.

Le printemps est venu, ma belle,

C'est le mois des amants béni,

Et l'oiseau, satinant son aile,

Dit des vers au rebord du nid.

Oh ! viens donc, sur ce banc de mousse

Pour parler de nos beaux amours,

Et dis-moi de ta voix si douce :

Toujours !

Loin, bien loin, égarant nos courses,

Faisons fuir le lapin caché,

Et le daim au miroir des sources

Admirant son grand bois penché ;

Puis chez nous, tout heureux, tout aisés,

En paniers enlaçant nos doigts,

Revenons, rapportant des fraises

Des bois.

Le Spectre de la rose

Soulève ta paupière close

Qu'effleure un songe virginal ;

Je suis le spectre d'une rose

Que tu portais hier au bal.

Tu me pris, encore emperlée

Des pleurs d'argent, de l'arrosoir,

Et parmi la fête étoilée

Tu me promenas tout le soir.

Ô toi qui de ma mort fus cause,

Sans que tu puisses le chasser,

Toutes les nuits mon spectre rose

À ton chevet viendra danser.

Mais ne crains rien, je ne réclame

Ni messe ni De profundis :

Ce léger parfum est mon âme,

Et j'arrive du paradis.

Mon destin fut digne d'envie:

Et pour avoir un sort si beau,

Plus d'un aurait donné sa vie,

Car sur ton sein j'ai mon tombeau,

Et sur l'albâtre où je repose

Un poète avec un baiser

Écrivit : Ci-gît une rose,

Que tous les rois vont jalouser.

Sur les lagunes. Lamento

Ma belle amie est morte :

Je pleurerai toujours

Sous la tombe elle emporte

Mon âme et mes amours.

Dans le ciel, sans m'attendre,

Elle s'en retourna ;

L'ange qui l'emmena

Ne voulut pas me prendre.

Que mon sort est amer !

Ah ! sans amour s'en aller sur la mer !

La blanche créature

Est couchée au cercueil.

Comme dans la nature

Tout me paraît en deuil !

La colombe oubliée

Pleure et songe à l'absent ;

Mon âme pleure et sent

Qu'elle est dépareillée !

Que mon sort est amer !

Ah ! sans amour s'en aller sur la mer !

Sur moi la nuit immense

S'étend comme un linceul ;

Je chante ma romance

Que le ciel entend seul.

Ah ! comme elle était belle

Et comme je l'aimais !

Je n'aimerai jamais

Une femme autant qu'elle.

Que mon sort est amer !

Ah ! sans amour s'en aller sur la mer !

Absence

Reviens, reviens, ma bien-aimée !

Comme une fleur loin du soleil,

La fleur de ma vie est fermée

Loin de ton sourire vermeil.

Entre nos cœurs quelle distance !

Tant d'espace entre nos baisers !

Ô sort amer ! ô dure absence !

Ô grands désirs inapaisés !

Reviens, reviens, ma belle aimée !

Comme une fleur loin du soleil,

La fleur de ma vie est fermée

Loin de ton sourire vermeil !

D'ici là-bas que de campagnes,

Que de villes et de hameaux,

Que de vallons et de montagnes,

À lasser le pied des chevaux!

Reviens, reviens, ma belle aimée !

Comme une fleur loin du soleil,

La fleur de ma vie est fermée

Loin de ton sourire vermeil !

Au cimetière. Clair de lune

Connaissez-vous la blanche tombe

Où flotte avec un son plaintif

L'ombre d'un if ?

Sur l'if une pâle colombe

Triste et seule au soleil couchant,

Chante son chant ;

Un air maladivement tendre,

À la fois charmant et fatal,

Qui vous fait mal,

Et qu'on voudrait toujours entendre ;

Un air comme en soupire aux cieux

L'ange amoureux.

On dirait que l'âme éveillée

Pleure sous terre à l'unisson

De la chanson,

Et du malheur d'être oubliée

Se plaint dans un roucoulement

Bien doucement.

Sur les ailes de la musique

On sent lentement revenir

Un souvenir ;

Une ombre une forme angélique

Passe dans un rayon tremblant,

En voile blanc.

Les belles de nuit, demi-closes,

Jettent leur parfum faible et doux

Autour de vous,

Et le fantôme aux molles poses

Murmure en vous tendant les bras :

Tu reviendras ?

Oh ! jamais plus, près de la tombe

Je n'irai, quand descend le soir

Au manteau noir,

Écouter la pâle colombe

Chanter sur la pointe de l'if

Son chant plaintif !

L'Île inconnue

Dites, la jeune belle,

Où voulez-vous aller ?

La voile enfle son aile,

La brise va souffler.

L'aviron est d'ivoire,

Le pavillon de moire,

Le gouvernail d'or fin ;

J'ai pour lest une orange,

Pour voile une aile d'ange,

Pour mousse un séraphin.

Dites, la jeune belle,

Où voulez-vous aller ?

La voile enfle son aile,

La brise va souffler.

Est-ce dans la Baltique ?

Dans la mer Pacifique ?

Dans l'île de Java ?

Ou bien est-ce en Norvège,

Cueillir la fleur de neige,

Ou la fleur d'Angsoka ?

Dites, dites, la jeune belle,

dites, où voulez-vous aller ?

Menez-moi, dit la belle,

À la rive fidèle

Où l'on aime toujours !

Cette rive, ma chère,

On ne la connaît guère

Au pays des amours.

Où voulez-vous aller ?

La brise va souffler.

Konzertmeister

Misako Akama

Eerste violen 

Lev Adamov

Isabelle Chardon

Sarah Guiguet

Maria-Elena Boila

Defne Ekmekci

Annija Endija Kolerta

Anastasia Filippochkina

Françoise Gilliquet

Philip Handschoewerker

Akika Hayakawa

Andre Hosszu

Keika Kawashima

Timur Kolesnikov

Isabelle Rowland

Serge Stons


Tweede violen

Filip Suys

Ignacio Rodríguez Martínez de Aguirre

Nathalie Lefin

Marie Danielle Turner

Mickael Bonnay

Sophie Demoulin

Isabelle Deschamps

Pierre Hanquin

Anouk Lapaire

Oscar Lerma Barrero

Julien Olive

Sarah Orero

Ekaterina Philippovich

Ana Spanu

Altviolen 

Ewelina Bielarczyk

Mihoko Kusama

Lucas Aerts

Frederik Camacho

Abraham Constantino Noguera

Sophie Destivelle

Katelijne Onsia

Daniel Poncela Montalban

Jorge Ramos

Silvia Tentori Montalto

Alberto Saldana

Edouard Thise

Cello’s

Dmitry Silvian 

Harm Van Rheeden

Taras Zanchak

Solène Beaudet

Célia Brunet

Lesya Demkovych

Corentin Faure

Elisabeth Lefèbvre

Frederika Mareels

Duarte Matos

Contrabassen 

Svetoslav Dimitriev

Miguel Meulders

Patricio Arias

Bruno Arteaga

Grecia Crehuet Ramos

Aykut Dursun

Dan Ishimoto

Tania Torres

Fluiten 

Jérémie Fèvre

Federico La Rosa

Emmanuelle Blessig

Laurence Dubar

Hobo’s 

Dimitri Baeteman

Irene Martin Sanchez

Bram Nolf

Klarinetten

Thierry Musotte

Lena La Mela

Vladimir Pavtchinsky

Fagotten 

Bert Helsen

Rob Laethem

Filip Neyens

Hoorns

Anthony Devriendt

Bernard Wasnaire

Katrien Vintioen

Bart Cypers

Alexander Bosh Bert

Dries Laureyssens

Joannes Van Duffel

Trompetten 

Leo Wouters

Andreu Vidal Siquier

Ward Opsteyn

Javier Navarro Elizari

Alvaro Garcia

Trombones

Guido Liveyns

Bruno De Busschere

Wim Matheeuwese

Tuba

Stephan Vanaenrode

 

Pauken 

Nico Schoeters

Slagwerk

Katia Godart

Jun Daems

Koen Maes

Sander Vanderkloot

Harp

Annie Lavoisier

FRI 24.04 – 20:00

Radulović plays Prokofiev

Classical Charisma

SUN 3.05 – 15:00

Fazil Say’s Mother Earth

Protecting Nature

WED 13.05 – 20:00

Gala concert with Lea Desandre

An evening with Mozart and Rossini

25 → 30.05

Queen Elisabeth Competition

Cello 2026