Orchestra dell'Accademia Nazionale di Santa Cecilia & Harding

Johannes Brahms (1833-1897) 

Concerto voor piano en orkest nr. 1 in d, op. 15 (1858) 

• Maestoso
• Adagio
• Allegro ma non troppo 

 Pauze

Edward Elgar (1857-1934) 

Variations sur un thème original « Enigma », op. 36 (1899) 

Verwacht einde: 21u50

Zuivere romantiek met Brahms 

In januari 1854 componeert Johannes Brahms zijn eerste symfonie. Ontevreden herwerkt hij ze tot een sonate om er uiteindelijk in 1858 zijn Concerto voor piano en orkest nr. 1 in d van te maken. Het klonk in die tijd, door de vrijheden die het zich veroorloofde, als een aanfluiting van het traditionele genre. De critici hadden er de mond van vol: dit was geen concerto, maar een “symfonie met obligate pianopartij”. Dit kwam waarschijnlijk door het feit dat het solo-instrument slechts aangewend wordt in functie van de poëtische expressie van het hele werk. Toch behoort dit concerto tot Brahms’ beste werken. 

De eerste beweging (Maestoso) is dramatisch en krachtig: ze is ontstaan uit de tragische indruk die de zelfmoordpoging van Schumann bij Brahms achterliet. Wat de vorm betreft, is het geheel in feite zeer klassiek opgevat, wat men ook moge denken over de nieuwe manier waarop de musicus zijn werk behandeld heeft. Het concerto start met een grote orkestrale inleiding die de voornaamste thematische elementen van het stuk bevat, met uitzondering van het thema dat later door de piano zelf wordt ingeleid. 

Na de storm van de eerste beweging biedt het Adagio een moment van dromerigheid. In dit verband schreef Brahms op 30 december 1856 een brief aan Clara Schumann: “Ik ben jouw portret aan het schilderen dat het Adagio moet worden”. Even bemerkenswaardig is het Latijnse opschrift “Benedictus qui venit in nomine Domini!” (Gezegend hij die komt in de naam van de Heer) dat hij onder het melodieuze openingsthema plaatste. Als goede vriend van de familie Schumann bracht hij heel wat tijd door in het bijzijn van de zieke componist en probeerde hij Clara troost en vriendschap te verschaffen. Zijn gevoelens voor Clara mondden uit in liefde, een liefde die hij de rest van zijn leven zou blijven koesteren, en die hem zou verscheuren omdat hij ze als verboden beschouwde. Een ervaring die in de lijn ligt van Goethes jonge Werther, het archetype van de jonge held die door zijn liefde voor een getrouwde (en dus onbereikbare) vrouw tot de uiterste wanhoopsdaad gedreven wordt. Brahms was zich terdege bewust van deze gelijkenis, die hem in de latere stadia van zijn compositie zou obsederen. Deze tweede beweging bestaat uit twee symmetrische delen. Het tweede onderdeel is rijkelijker geïnstrumenteerd en versierd in de pianopartij. Na een korte en mooie cadens besluit een coda van acht orkestmaten dit stuk, één van Brahms’ meest ontroerende vondsten. 

Het finale rondo (Allegro ma non troppo) vormt een schril contrast met het vorige deel. Het wordt bezield door een krachtige en ongekunstelde vrolijkheid. Vreemd aan dit rondo is zijn opbouw: deze bestaat uit zes thema’s die alle met elkaar verwant lijken en dezelfde oorsprong lijken te hebben. Eveneens opmerkelijk, is dat Brahms hier zijn natuurlijke aanleg heeft laten spreken wat de techniek van de variatie betreft: het geheel van deze finale werd inderdaad in de geest van de variatie behandeld. De soli en de tutti worden gelijk verdeeld tussen de piano en het orkest, dat hier een belangrijke rol krijgt toebedeeld. 

Naar archieftekst van Claude Rostand  

Het vriendenboekje van Elgar 

De Enigma-variaties groeide uit improvisaties van Edward Elgar aan de piano, die daarbij dacht aan een dozijn van zijn vrienden. Het werk, waarvan alleen het thema in de originele partituur de handgeschreven vermelding ‘enigma’ meekreeg, is op twee manieren raadselachtig. Elk van de veertien variaties is met initialen of een pseudoniem opgedragen aan vrienden of kennissen van de componist. Er bestaat nu een overvloedige literatuur over de identiteit van de personen aan wie de variaties werden opgedragen en over hun verhouding met de componist. Er blijft echter een veel groter, onopgelost raadsel. We citeren in dit verband Elgar zelf: “Het enigma, dat zal ik niet uitleggen ... over en door de hele cyclus bevindt zich een ander, ruimer thema, dat evenwel nooit wordt gespeeld.” Alleen zijn vrouw en Jaeger, een toegewijde vriend die wordt geschilderd in de variatie Nimrod, zouden ooit de oplossing van dit mysterie hebben gekend. Sommigen hebben gesuggereerd dat het thema en dus de variaties zouden kunnen dienen als contrapunt voor een bekendere melodie. Zo was er sprake van God save the King en van heel wat andere mogelijkheden, zonder dat er ooit een bevredigend antwoord werd gegeven. Het werk was een groot succes vanaf de eerste uitvoering op 19 juni 1899, in de Londense St. James Hall onder leiding van Hans Richter. 

Het thema begint in g-klein, alleen door de strijkers gespeeld. De statische tonaliteit is slechts schijn en de talrijke harmonische en modulatiemogelijkheden die het thema bevat, komen in de loop van het werk helemaal tot ontplooiing. Variatie 1 is een portret van de echtgenote van de componist, Alice Elgar. Variatie 2 is opgedragen aan Hew David Stewart-Powell, een amateurpianiste; het tempo versnelt en de maat gaat over in 3/8 in toccatastijl. Variatie 3 is een soort van mazurka die helemaal naar majeur neigt. Het is het portret van een oude man, Richard Baxter Townshend. Variatie 4 beschrijft zowel een anekdote als een man: William Heath Baker, met een onstuimig karakter, was een buur van Elgar in Worcestershire die op een dag de muziekzaal verliet “terwijl hij de deur stevig dichtsloeg”. Variatie 5 is een portret van Richard Arnold, een groot melomaan die bekend stond voor zijn sarcastische en humoristische trekjes. Variatie 6, Ysobel, beschildert de altvioliste Isabel Fitton. De muziek gaat hier over in C-groot en wordt poëtisch en verfijnd. Arthur Troyte Griffith, een architect die piano probeerde te spelen, wordt beschreven met behulp van drie solopauken in variatie 7, Troyte. Variatie 8 is opgedragen aan Winifred Norbury, een vriendin van de familie. Variatie 9, Nimrod, misschien wel de mooiste van het geheel, is gewijd aan August Johannes Jaeger, een medewerker van uitgeverij Novello en een vriend en toegewijde vertrouweling van Elgar. Het is echt het expressieve hart van het werk. Variatie 10, Dorabella, is de bijnaam die naar een van de personages van Mozarts Cosí fan tutte werd gegeven aan Dora Powell, een verwante van Elgar die later een boek met herinneringen aan de componist zou schrijven. Variatie 11 is een portret van G.R. Sinclair, organist in de kathedraal van Hereford. Volgens Elgars memoires beschrijft deze variatie ook Dan, de buldog van Sinclair, die “in de rivier Wye valt, tegen de stroom in zwemt en blij blaft wanneer hij de oever bereikt.” Ook in variatie 12 komt een toegewijde vriend aan bod: Basil G. Nevinson, een amateurcellist. Variatie 13, met als ondertitel Romanza, is het portret van een dame die een zeereis maakt. Het gaat naar alle waarschijnlijkheid om Julia H. Worthington, een jonge Amerikaanse die ongetwijfeld door Elgar werd bemind. Een klarinetsolo in het begin ervan verwijst naar de ouverture Meeresstille und glückliche Fahrt van Mendelssohn. Zoals hij deze reeks variaties had ingezet met een portret van zijn vrouw, beëindigt Elgar haar met een zelfportret, variatie 14, Edoo was het koosnaampje dat zijn echtgenote hem had gegeven. Het werk eindigt groots en plechtig. In de Enigma-variaties vond Engelend een meester en een model voor de nieuwe eeuw. 

Naar archieftekst van Benoît Jacquemin 

muziekdirecteur 
Daniel Harding 

muziekdirecteur emeritus 
Sir Antonio Pappano 

eerste viool
*Carlo Maria Parazzoli 
**Andrea Obiso  
Ruggiero Sfregola 
Marlène Prodigo 
Elena La Montagna   
Paolo Piomboni 
Barbara Castelli 
Silvana Dolce 
Jalle Feest  
Lavinia Morelli  
William Chiquito Henao  
Soyeon Kim   
Ylenia Montaruli 
Simona Cappabianca  
Nicola Bossone 
Federico Piccotti 
Claudio Mansueto 
Razvan Negoita  
Marco Norzi 
Alice Notarangelo 

tweede viool  
**Alberto Mina  
*David Romano 
Ingrid Belli 
Leonardo Micucci 
Daniele Ciccolini 
Andrea Vicari 
Cristina Puca 
Giovanni Bruno Galvani 
Manuela Costi 
Brunella Zanti 
Svetlana Norkina  
Annamaria Salvatori 
Damiano Nesci 
Elena Nunziante 
Matteo Baldoni 
Veronica Schifano 

altviool 
**Simone Briatore  
Stefano Trevisan  
David Bursack 
Sara Simoncini  
Carla Santini  
Fabio Catania 
Ilona Bálint  
Lorenzo Falconi 
Luca Manfredi 
Federico Marchetti  
Margherita Fanton 
Cecilia Bonato 
Francisca Barata Feyo 

cello 
**Luigi Piovano  
*Amedeo Cicchese 
Carlo Onori 
Diego Romano 
Francesco Di Donna 
Matteo Michele Bettinelli  
Sara Gentile 
Giacomo Menna 
Roberto Mansueto 
Nasim Saad 

contrabas
**Antonio Sciancalepore 
Anita Mazzantini 
Simona Iemmolo 
Paolo Cocchi 
Marko Lenza 
Francesco D'Innocenzo  
Vieri Piazzesi 
Francesco Sanarico 

fluit 
*Andrea Oliva 
**Adriana Ferreira 
Nicola Protani 
Davide Ferrario (piccolo) 

hobo 
**Fabien Thouand 
Anna Rita Argentieri 
Maria Irsara (cor anglais) 

klarinet 
**Stefano Novelli 
*Alessandro Carbonare 
Simone Sirugo 
Giulio Piazzoli (bas·se) 

fagot 
**Andrea Zucco 
Fabio Angeletti  
Alessandro Ghibaudo (contrafagot · contrebasson) 

hoorn 
**Alessio Allegrini 
*Guglielmo Pellarin 
Fabio Frapparelli 
Mirko Landoni 
Alessio Bernardi 
Giuseppe Accardi 
Maria Sole Bertini 

trompet 
*Andrea Lucchi  
**Alfonso Gonzalez Barquin  
Ermanno Ottaviani 
Remo D'Ippolito 

trombone 
*Andrea Conti  
**Andrea Maccagnan  
Esteban Mendez 
Dalmar Nur Hussen 
Athos Castellan (bas·se)  

tuba 
Gianluca Grosso 

pauken 
**Antonio Catone 

percussie 
Edoardo Albino Giachino 
Andrea Santarsiere 
Davide Tonetti 

harp  
*Silvia Podrecca   

* Solisten 

** Solisten vanavond 

Bozar Maecenas

Patrick Derom Gallery • Monsieur et Madame Bertrand Ferrier • Baron en Barones Marnix Galle-Sioen • Baron Xavier Hufkens • Monsieur et Madame Laurent Legein • Madame Heike Müller • Monsieur et Madame Dominique Peninon • Monsieur et Madame Antoine Winckler • Monsieur et Madame Bernard Woronoff • Chevalier Godefroid de Wouters d'Oplinter

Bozar Fine Art Circle Founding Members

Mr and Mrs Ravi Bhansali • De Heer en Mevrouw Dirk Cavens • Monsieur Simon Devolder • Baron Xavier Hufkens • Monsieur Charles Riva

Bozar Patrons

Monsieur et Madame Charles Adriaenssen • Madame Marie-Louise Angenent • Madame Joséphine d’Ansembourg • Monsieur Werner d’Ansembourg • Comtesse Laurence d'Aramon • Monsieur Jean-François Bellis • Docteur Amine Benyakoub • Baron et Baronne Berghmans • De heer Stefaan Bettens • Monsieur Philippe Bioul • Mevrouw Roger Blanpain-Bruggeman • Madame Laurette Blondeel • Comte et Comtesse Boël • Monsieur et Madame Thierry Bouckaert • Monsieur Thierry Boutemy • Madame Anny Cailloux • Madame Valérie Cardon de Lichtbuer • Madame Catherine Carniaux • Madame Paloma Castro Martinez de Tejada • Monsieur Jim Cloos et Madame Véronique Arnault • Mevrouw Chris Cooleman • Monsieur Emile Culot • Madame Marguerite Culot • Monsieur et Madame Denis Dalibot • Madame Bernard Darty • De heer en mevrouw Philippe De Baere • Prince et Princesse de Chimay • De heer Frederic Depoortere en mevrouw Ingrid Rossi • Madame Louise Descamps • Madame Hélène Deslauriers • Monsieur Amand-Benoit D'Hondt • De heer Bernard Dubois • Madame Claudine Duvivier • Madame Dominique Eickhoff • Baron et Baronne William Frère • Baron et Baronne Pierre Gurdjian • De heer en mevrouw Philippe Haspeslagh - Van den Poel • Madame Susanne Hinrichs et Monsieur Peter Klein • Monsieur Jean-Pierre Hoa • Madame Bonno H. Hylkema • Madame Fernand Jacquet • Baron Edouard Janssen • Madame Elisabeth Jongen • Monsieur et Madame Jean-Louis Joris • Monsieur et Madame Adnan Kandiyoti • Monsieur Sander Kashiva • Monsieur Sam Kestens • Monsieur et Madame Klaus Körner • Monsieur Pierre Lebeau • Monsieur et Madame François Legein • Monsieur et Madame Charles-Henri Lehideux • Monsieur et Madame Philippe le Hodey • Madame Gérald Leprince Jungbluth • Monsieur Xavier Letizia • Monsieur Bruno van Lierde • Madame Florence Lippens • Monsieur et Madame Clive Llewellyn • Monsieur et Madame Thierry Lorang • Madame Denise Louterman • Madame Olga Machiels-Osterrieth • De heer Peter Maenhout • Monsieur et Madame Alain Mallart • De heer en mevrouw Frederic Martens • Monsieur et Madame Dominique Mathieu-Defforey • De heer en mevrouw Frank Monstrey (urbion) • Madame Philippine de Montalembert • Madame Nelson • Dr. Bram Peeters et Monsieur Lucas Van Molle • Madame Christine Perpette • Famille Philippson • Monsieur Gérard Philippson • Comte et Comtesse Antoine de Pracomtal • Monsieur Bernard Respaut • Madame Elisabetta Righini et Monsieur Craig Finch • Monsieur et Madame Michael Rosenthal • Monsieur et Madame Frédéric Samama • Monsieur et Madame Philippe Schöller • Monsieur et Madame Hans C. Schwab • Monsieur et Madame Tommaso Setari • Monsieur et Madame Olivier Solanet • Monsieur Eric Speeckaert • Monsieur Jean-Charles Speeckaert • Madame Apolline de Spoelberch • Monsieur Guillaume de Spoelberch • Monsieur Paul de Spoelberch • Vicomte Philippe de Spoelberch et Madame Daphné Lippitt • Madame Anne-Véronique Stainier • Monsieur Didier Staquet et Madame Lidia Zabinski • De heer Karl Stas • Mevrouw Caroline Steyaert • Monsieur et Madame Philippe Stoclet • Monsieur Nikolaus Tacke et Madame Astrid Cuylits • De heer en mevrouw Coen Teulings • Monsieur et Madame Philippe Tournay • De heer en mevrouw Koen en Anouk Van Balen-Stulens • Monsieur et Madame Xavier Van Campenhout • De heer Marc Vandecandelaere • De heer Alexander Vandenbergen • Mevrouw Barbara Van Der Wee en de heer Paul Lievevrouw • Monsieur Michel Van Huffel • De heer Koen Van Loo • De heer en mevrouw Anton Van Rossum • De heer Johan Van Wassenhove • Monsieur et Madame Albert Wastiaux • Monsieur Luc Willame • Madame Danuta Zedzian • Monsieur et Madame Jacques Zucker 

Bozar Circle

Monsieur Axel Böhlke et Madame Clara Huizink • Monsieur et Madame Paul De Groote • Monsieur Rodolphe Dulait • Madame Liliane Gam • Madame Valeria Onofrj • Mevrouw Natasja Peeters • Sir Gabriel Smit Pergolizzi • De heer en mevrouw Remi en Evelyne Van Den Broeck • Monsieur Guillaume van Doorslaer et Madame Emily Defreyne  

En onze Leden die anoniem wensen te blijven