Lucile Richardot & Anne de Fornel

Nadia Boulanger (1887-1979)  
Versailles (tekst: Albert Samain)  
Mon âme (Albert Samain)  
Le Couteau (Camille Mauclair)  
Ilda (Camille Mauclair)  
Trois Pièces pour violoncelle et piano, nr. 1 en 2
Les Heures claires, nr. 1 en 3 (Émile Verhaeren)
.        1. Le Ciel en nuit s’est déplié
         3. Vous m’avez dit 

Lili Boulanger (1893-1918)  
Reflets (tekst: Maurice Maeterlinck)  
Dans l’immense tristesse (Bertha Galeron de Calonne)  
Le Retour d’Ulysse (Georges Delaquys)  
Attente (Maurice Maeterlinck)  
D’un soir triste, arr. van Nadia Boulanger voor cello en piano 

Nadia Boulanger  
Chanson (tekst: Camille Mauclair)  
Soleils couchants (Paul Verlaine)  
J’ai frappé (Jean-François Bourguignon/Renée de Marquein)  
Un grand sommeil noir (Paul Verlaine)  
Cantique (Maurice Maeterlinck)  
Mon coeur (Albert Samain)  

Duur: 60 min. 

Zonder pauze

Muziekhistorische biografieën staan vaak bol van namen: muzikanten, leraars, muzes en tal van nevenpersonages die een rol speelden in het levenswerk van de grote componisten. In de twintigste eeuw duikt één naam in uitzonderlijk veel levensverhalen op: Nadia Boulanger. Voor tientallen componisten waren de lessen bij deze Franse componiste en pedagoge cruciaal in hun carrière. Ze wordt dan ook vooral herinnerd als docente, maar tot haar 35ste componeerde ze een veelzijdig en indrukwekkend oeuvre bij elkaar. Zelf schatte ze haar talent minder hoog in dan dat van haar jongere zus Lili, waardoor ze uiteindelijk koos voor een carrière als uitvoerder en docente. 

Een muzikaal nest 

De wieg van de zussen stond in een geprivilegieerde omgeving. De familie Boulanger behoorde tot de welgestelde burgerij in Parijs en had al verschillende generaties musici voortgebracht. De grootouders van Nadia en Lili waren cellist Frédéric Boulanger en mezzosopraan Marie-Julie Hallinger. Zij gaven de muzikale genen door aan Ernest, die op 62-jarige leeftijd trouwde met de 41 jaar jongere Russische zangeres Raissa Mychetsky. Hun eerste en laatstgeboren dochters overleden als baby; de twee middelste zussen zouden geschiedenis schrijven als musici. Omdat Lili en Nadia zelf geen kinderen kregen, eindigt bij hen de muzikale stamboom. 

Nadia kreeg als kind een degelijke muzikale vorming en toonde al snel talent Als negenjarige kon ze al naar het conservatorium, wat in die tijd zeker geen vanzelfsprekendheid was voor meisjes. Ze behaalde er eerste prijzen in piano en orgel, maar ook in harmonie en fuga. Opmerkelijk is dat ze nog voor haar twintigste begon met lesgeven, een activiteit die ze tot het einde van haar leven zou blijven uitoefenen en die haar – meer dan haar werk als componist, uitvoerder of dirigent – een vaste plaats in de muziekgeschiedenis zou opleveren. Ze volgde compositielessen bij Gabriel Fauré en Charles-Marie Widor, toonaangevende namen in het Frankrijk van de vroege twintigste eeuw. In totaal nam Nadia Boulanger vier keer deel aan de Prix de Rome. Bij haar tweede deelname, in 1908, behaalde ze de tweede prijs. Dat ze niet de eerste prijs kreeg, had ze te danken aan jurylid Camille Saint-Saëns. Hij hield het been stijf toen ze een instrumentale in plaats van een vocale fuga had afgeleverd in de wedstrijd. Dat Nadia als vrouw naar de hoogste muzikale onderscheiding streefde, speelde ongetwijfeld ook mee. 

De “boulangerie” 

Leonard Bernstein was één van de vele componisten die op visite ging bij Nadia Boulanger. In een documentaire vertelt hij dat de groep van haar leerlingen soms de boulangerie werd genoemd. Het is een licht schertsende benaming voor een bijzonder inspirerende omgeving, waarin Nadia Boulanger aan het klavier de grootste meesterwerken uit de muziekgeschiedenis ontrafelde. Ze had een grote voorliefde voor oude muziek, met name Monteverdi, en voor de recente compositorische ontwikkelingen. Vooral de muziek van Gabriel Fauré bewonderde ze vurig en verdedigde ze altijd. Ze was mateloos gecharmeerd door de perfecte eenvoud, de verfijning en de zuivere schoonheid en helderheid in zijn muziek. 

Haar didactiek was hermeneutisch. Er zijn enkele video’s bewaard waarin we de oudere Boulanger aan het werk zien met haar leerlingen. Wat meteen opvalt is haar vermogen om altijd opnieuw de juiste vragen te stellen, met een haast filosofische grondhouding en een grote eerbied voor het werk van de componist. Wat staat er in de partituur? Waarom staat het er op die manier? En waarom is dat de beste optie voor wat de componist wil uitdrukken met de muziek?  

Les Heures Claires - Nadia Boulanger en Raoul Pugno 

In 1909 componeerde Nadia Boulanger Les Heures Claires, een liedcyclus van 8 liederen voor stem en piano. De kleine bezetting en het intieme karakter van deze muziek was een welkome afwisseling na het verplicht componeren van een grootse cantate voor de Prix de Rome. Opmerkelijk is dat de liederen niet alleen uit de verbeelding van Boulanger kwamen, maar ook van een van haar leraren: Raoul Pugno. Pugno was pianist en componist en hij zou een belangrijke rol spelen in de carrière van Nadia Boulanger. De twee konden het erg goed met elkaar vinden, en het is niet verrassend dat er in de pers over meer gespeculeerd werd dan een louter muzikale samenwerking. Pugno was echter getrouwd en Boulanger had als vrouw van de betere klasse een reputatie hoog te houden.  

Wat de feiten betreft, kunnen we enkel spreken over een muzikaal partnerschap, maar dan wel met een bijzondere synergie. Zowel in de uiteindelijke partituur als in de originele manuscripten is nauwelijks te zien wie op welk moment de pen vasthield. Les Heures Claires is het werk van twee gelijkgestemde zielen die samen de poëzie van Emile Verhaeren op muziek zetten. Dat het hier om liefdesgedichten gaat, voedde ongetwijfeld de geruchten over een vermeende amoureuze relatie.  

Emile Verhaeren was een Belgische schrijver en kunstcriticus die veel interesse had voor het symbolisme, en onder andere Maeterlinck tot zijn vriendenkring kon rekenen. In Les Heures Claires bezingt hij de liefde voor zijn vrouw, maar de teksten zijn sterk universalistisch: de schoonheid van de natuur staat symbool voor menselijke emoties. 

Later componeerden Boulanger en Pugno samen de opera La ville morte. In de schetsen noteerde Nadia het volgende, wat evenzeer van toepassing is op Les Heures Claires: 

“De stem zal nauwgezet de betekenis van de woorden volgen en elke intentie benadrukken, terwijl hij tegelijkertijd eenvoudig blijft, met een soort ernst die niet van energie gespeend is. Het ritme zal duidelijk gedefinieerd zijn.” 

Naast die heldere zetting van de tekst, waarbij het verloop van de muziek inderdaad erg nauw aansluit bij de natuurlijke dictie van het Frans, valt het impressionistische klankbeeld op. Niet alleen Fauré, maar ook Debussy maakte een diepe indruk op Boulanger. Het resultaat is sfeervolle muzikale poëzie, waarbij de muziek vaak ongemerkt maar doeltreffend de emoties onderstreept. De mineurtoonaard van het eerste lied vloeit haast onmerkbaar over in een slotakkoord in majeur. Het slot van het derde lied, op het woord tombeau, lijkt op het eerste gezicht onopvallend, maar het is geen toeval dat de basnoten van de piano op dat moment de donkerste regionen van het klavier opzoeken. 

Deze muziek is duidelijk het werk van iemand die in elke partituur op zoek ging naar diepgang, naar muzikale betekenis, en naar de beste manier om met klanken verhalen te vertellen. 

Klaas Coulembier

Lees hier het artikel over Nadia Boulanger dat verscheen in Bozar Magazine. 

Op Internationale dag voor de rechten van de vrouw zetten we Nadia Boulanger in de bloemetjes. Haar zus Lili heeft de meeste composities op haar naam staan, maar als pedagoge, klavierspeelster en dirigente had Nadia wel een enorme invloed op de 20e-eeuwse muziek. Ze gaf les aan Copland, Piazzolla, Glass en honderden anderen. Een ambitieus orgelconcert door het Belgian National Orchestra en een intiem liedrecital met specialisten Lucile Richardot en Anne de Fornel voorzien het boeket.

Mezzosopraan Lucile Richardot en pianiste Anne de Fornel ontmoetten elkaar in 2019 op de radiozender France Musique. Dit duo, sindsdien een van de meest harmonieuze en betoverende op de Franse scene, werd onlangs uitgenodigd om op te treden in de Wigmore Hall in Londen (BBC Lunchtime Concerts), het Concertgebouw in Brugge, het Konzerthaus in Berlijn, de Elbphilharmonie in Hamburg, De Singel in Antwerpen, Salon van Helen Buchholtz in Luxemburg, de Philharmonie in Parijs, de Abdij van Royaumont, de BnF, de Passerelle in Saint-Brieuc en de Abdij van La Celle (Festival Présence Compositrices). 

Hun driedubbele cd voor Harmonia Mundi – Les Heures Claires – werd geprezen door internationale critici (International Classical Music Awards, Choc de Classica, Diamant d'Opéra Magazine, Choix de France Musique, genomineerd door Gramophone en BBC Music Magazine Awards). Les Heures Claires is gewijd aan het complete oeuvre van Nadia en Lili Boulanger, met bijdragen van Stéphane Degout, Raquel Camarinha, Emmanuelle Bertrand en Sarah Nemtanu. Het duo zet zich in voor de promotie van het muzikale erfgoed van vrouwen en heeft verschillende video's gemaakt voor La Boîte à Pépites - Elles Women Composers, gewijd aan de componisten Ethel Barns, Liza Lehmann en Colette Magny. Hun album gewijd aan de melodieën van Liza Lehmann werd uitgeroepen tot ‘Choix France Musique’. Het duo is ook de dedicataire van Soleils couchants van Yves Balmer en Le ciel en nuit s'est déplié van Fabien Touchard, gecreëerd in de Philharmonie de Paris en de Bibliothèque nationale de France.   

Bozar Maecenas

Patrick Derom Gallery • Monsieur et Madame Bertrand Ferrier • Baron en Barones Marnix Galle-Sioen • Baron Xavier Hufkens • Monsieur et Madame Laurent Legein • Madame Heike Müller • Monsieur et Madame Dominique Peninon • Monsieur et Madame Antoine Winckler • Monsieur et Madame Bernard Woronoff • Chevalier Godefroid de Wouters d'Oplinter

Bozar Honorary Patrons

Comte Etienne Davignon • Madame Léo Goldschmidt

Bozar Patrons

Monsieur et Madame Charles Adriaenssen • Madame Marie-Louise Angenent • Comtesse Laurence d'Aramon • Monsieur Jean-François Bellis • Baron et Baronne Berghmans • De heer Stefaan Bettens • Monsieur Philippe Bioul • Mevrouw Roger Blanpain-Bruggeman • Madame Laurette Blondeel • Comte et Comtesse Boël • Monsieur et Madame Thierry Bouckaert • Monsieur Thierry Boutemy • Madame Anny Cailloux • Madame Valérie Cardon de Lichtbuer • Madame Catherine Carniaux • Monsieur Jim Cloos et Madame Véronique Arnault • Mevrouw Chris Cooleman •  Monsieur et Madame Denis Dalibot • Madame Bernard Darty • De heer en mevrouw Philippe De Baere • Prince et Princesse de Chimay • De heer Frederic Depoortere en mevrouw Ingrid Rossi • Madame Louise Descamps • Madame Hélène Deslauriers • Monsieur Amand-Benoit D'Hondt • De heer Bernard Dubois • Madame Claudine Duvivier • Madame Dominique Eickhoff • Baron et Baronne William Frère • Baron et Baronne Pierre Gurdjian • De heer en mevrouw Philippe Haspeslagh - Van den Poel • Madame Susanne Hinrichs et Monsieur Peter Klein • Monsieur Jean-Pierre Hoa • Madame Bonno H. Hylkema • Madame Fernand Jacquet • Baron Edouard Janssen • Madame Elisabeth Jongen • Monsieur et Madame Jean-Louis Joris • Monsieur et Madame Adnan Kandiyoti • Monsieur Sander Kashiva • Monsieur Sam Kestens • Monsieur et Madame Klaus Körner • Monsieur Pierre Lebeau • Monsieur et Madame François Legein • Monsieur et Madame Charles-Henri Lehideux • Monsieur et Madame Philippe Le Hodey • Madame Gérald Leprince Jungbluth • Monsieur Xavier Letizia • Monsieur Bruno van Lierde • Madame Florence Lippens • Monsieur et Madame Clive Llewellyn • Monsieur et Madame Thierry Lorang • Madame Denise Louterman • Madame Olga Machiels-Osterrieth • De heer Peter Maenhout • Monsieur et Madame Alain Mallart • De heer en mevrouw Frederic Martens • Monsieur et Madame Dominique Mathieu-Defforey • De heer en mevrouw Frank Monstrey (urbion) • Madame Philippine de Montalembert • Madame Nelson • Monsieur Laurent Pampfer • Dr. Bram Peeters et Monsieur Lucas Van Molle • Madame Christine Perpette • Famille Philippson • Monsieur Gérard Philippson • Comte et Comtesse Antoine de Pracomtal • Monsieur Bernard Respaut • Madame Elisabetta Righini et Monsieur Craig Finch • Monsieur et Madame Michael Rosenthal • Monsieur et Madame Frédéric Samama • Monsieur et Madame Philippe Schöller • Monsieur et Madame Hans C. Schwab • Monsieur et Madame Tommaso Setari • Monsieur et Madame Olivier Solanet • Monsieur Eric Speeckaert • Monsieur Jean-Charles Speeckaert • Vicomte Philippe de Spoelberch et Madame Daphné Lippitt • Madame Anne-Véronique Stainier • Monsieur Didier Staquet et Madame Lidia Zabinski • De heer Karl Stas • Monsieur et Madame Philippe Stoclet • Monsieur Nikolaus Tacke et Madame Astrid Cuylits • De heer en mevrouw Coen Teulings • Monsieur et Madame Philippe Tournay • De heer en mevrouw Koen en Anouk Van Balen-Stulens • Monsieur et Madame Xavier Van Campenhout • De heer Marc Vandecandelaere • De heer Alexander Vandenbergen • Mevrouw Barbara Van Der Wee en de heer Paul Lievevrouw • Monsieur Michel Van Huffel • De heer Koen Van Loo • De heer en mevrouw Anton Van Rossum • De heer Johan Van Wassenhove • Monsieur et Madame Albert Wastiaux • Monsieur Luc Willame • Madame Danuta Zedzian • Monsieur et Madame Jacques Zucker 

Bozar Circle

Monsieur Axel Böhlke et Madame Clara Huizink • Monsieur et Madame Paul De Groote • Monsieur Rodolphe Dulait • Madame Liliane Gam • Madame Valeria Onofrj • Sir Gabriel Smit Pergolizzi • De heer en mevrouw Remi en Evelyne Van Den Broeck• Monsieur Guillaume van Doorslaer et Madame Emily Defreyne  

En onze Leden die anoniem wensen te blijven