Licht voor alle dingen
Brusselmans’ blik op de wereld was even bescheiden als principieel. Hij schilderde de eenvoudige dingen van zijn directe omgeving en gaf ze een monumentale aanwezigheid. “Kunst bestaat hierin, licht te geven aan alle dingen, ook aan de ondankbaarste en aan de armste", zei hij. Voor hem was er geen hiërarchie tussen onderwerpen. Die overtuiging ging samen met een maatschappelijk reflectie: “Al lang had ik begrepen dat er behoefte was aan een krachtige kunst die dicht bij het volk stond."
Een parcours in twaalf hoofdstukken
De tentoonstelling neemt 1914 als vertrekpunt, het jaar waarin de kunstenaar naar Oudergem verhuist en het academisme en realisme definitief achter zich laat. Via een thematische en chronologische benadering, verdeeld over twaalf hoofdstukken, volgt ze zijn evolutie tot de vroege jaren 1950: het parcours van een kunstenaar die onvermoeibaar zoekt naar de essentie der dingen en de chaotische werkelijkheid ordent in heldere, doordachte composities. Zo groeit zijn unieke beeldtaal, die vanaf de jaren 1930 haar karakteristieke vorm krijgt, balancerend tussen figuratie en abstractie, traditie en moderniteit, werkelijkheid en verbeelding, verstilling en dramatiek.
Dialogen met tijdgenoten
Opvallende confrontaties met het werk van (inter)nationale tijdgenoten als Fernand Léger, Piet Mondriaan, Giorgio Morandi, Rik Wouters, Victor Servranckx en Constant Permeke plaatsen Brusselmans in zijn tijd. Ze leggen inspiratiebronnen en wederzijdse verwantschappen bloot en verhelderen zijn verhouding tot de -ismen van het begin van de 20e eeuw. Vooral benadrukken ze zijn hoogsteigen positie.
Kristof Santy: een hedendaags antwoord
Het werk van Brusselmans blijft ook vandaag een jonge generatie schilders inspireren. Op uitnodiging van Bozar gaat Kristof Santy (Roeselare, 1987) in dialoog met verloren gegaan werk van de meester: de vier monumentale decors die Brusselmans in 1936 schilderde voor de opvoering van Schönbergs opera Erwartung in het Paleis voor Schone Kunsten. Die zeven meter lange panelen zijn niet bewaard gebleven. Op basis van het beperkte archiefmateriaal recreëerde Santy de decors voor de eerste en de laatste akte, met een voor hem nieuwe techniek: pastel op ongeprepareerd linnen. Het resultaat is volkomen eigen en toch dicht bij de beeldtaal van de meester. “Ik heb het met mijn handen gemaakt, maar het denken is gedeeld met dat van Jean Brusselmans”, zegt Santy.
Eigenzinnig
Het oeuvre van Brusselmans valt bijna volledig samen met de eerste helft van de 20e eeuw, een periode waarin de Europese kunst evolueerde van negentiende-eeuws realisme en academisme naar een plejade van nieuwe stromingen, van luminisme en Brabants fauvisme tot Vlaams expressionisme, surrealisme en constructivisme.
Brusselmans werd doorgaans als Vlaams expressionist bestempeld, een label waarmee hij het zelf zeer oneens was. Ondanks zijn lidmaatschap van verschillende kunstkringen, als L'Effort, de Brabantse fauvisten, La Libre Esthétique, L'Art vivant, Les Compagnons de l'Art en Kunst van Heden, bleef hij een individualist. Zijn kleine leefwereld en zijn “manier van zijn” vertaalde hij in een authentiek schilderkunstig universum waarin “geen penseeltrek te veel of te weinig” staat. Hij wilde “naïef schilderen, zuiver en krachtig, natuurlijk zijn.”
Een terugkeer naar Bozar
Met deze tentoonstelling keert Brusselmans terug naar het Paleis voor Schone Kunsten van Brussel, waar hij in 1931 zijn eerste grote solotentoonstelling had. Zijn band met het huis was hecht en veelzijdig: hij was stichtend lid van de kunstenaarsgroep L'Art vivant, die er gehuisvest was, en maakte monumentale theaterdecors voor opera's die er werden opgevoerd, zoals Erwartung van Schönberg (1936) en Lucifer van Vondel (1937). Het Paleis was tijdens zijn leven een belangrijke promotor van zijn werk, met drie grootschalige tentoonstellingen in de jaren 1930 en een vierde in 1952. Ook postuum wijdde Bozar in 1979 nog een tentoonstelling aan hem.
Al lang had ik begrepen dat er behoefte was aan een krachtige kunst die dicht bij het volk stond.”
“Kunst bestaat hierin, licht te geven aan alle dingen, ook aan de ondankbaarste en aan de armste.”
“Mijn schilderkunst heeft noch een mystieke, noch een christelijke inhoud. Zij is een hymne aan de heidense natuur, geliefd om haar enige schoonheid.”
“In de kunst zijn alle genres moeilijk. Een petroleumlamp schilderen vergt evenveel talent als de uitvoering van het portret van een markiezin.”
“Kleur is vrij. Ze onderwerpt zich aan geen enkele regel. Ze moet door de kunstenaar worden uitgevonden. Ze is licht en dramatisch gevoel."
“Voor deze tentoonstelling hebben we alles in het werk gesteld om het oeuvre van Jean Brusselmans in al zijn rijkdom te presenteren. Dankzij uitvoerig onderzoek konden we uitzonderlijke werken uit privécollecties terugvinden die al decennialang – in sommige gevallen zelfs 45 jaar – niet meer aan het publiek zijn getoond.
Daarnaast werden verschillende schilderijen speciaal voor deze gelegenheid gerestaureerd en onderzocht met infrarood- of röntgenreflectografie, wat ons nieuwe inzichten heeft opgeleverd in het werkproces van Brusselmans. We zijn bijzonder blij dat we deze ontdekkingen nu met het publiek kunnen delen en zo een nieuwe blik kunnen werpen op een unieke figuur van het Belgische modernisme."
"Weinig Belgische kunstenaars zijn zo sterk verbonden met de beginjaren van het Paleis voor Schone Kunsten als Jean Brusselmans. Hij staat op dat vlak in het rijtje van James Ensor, Constant Permeke, Paul Delvaux en René Magritte. Ze groeiden als het ware samen met het Paleis voor Schone Kunsten verder op. Doorheen de beeldenstorm van de toenmalige ismen, laten ze zien wat art vivant in de schilderkunst kon betekenen. Bij de opening van zijn eerste solo-tentoonstelling in 1931 zei Brusselmans hier: ‘een kunstwerk is een strijd – tegen alles wat weerstand biedt, tegen de vernietiging en de dood die we in ons meedragen. Daarom kan artistieke creatie alleen maar levend zijn: ook al sterft ze voortdurend in haar vorm, ze wordt meteen opnieuw geboren, in talloze gedaanten en met telkens nieuwe redenen om haar plaats op te eisen in de wereld van dromen en schittering.’"
“Toen Ann Geeraerts deze tentoonstelling voorstelde, was ik meteen overtuigd van de relevantie ervan voor het Belgische publiek en voor het programma van Bozar. Ik vind het geweldig om zoveel werken van Brusselmans bij elkaar te zien in één tentoonstelling, terwijl ik voorheen slechts kleine selecties van zijn schilderijen in verschillende institutionele collecties heb kunnen zien. Dankzij onze nauwe samenwerking met verschillende Belgische musea brengt Geeraerts hier veel van deze officiële ‘nationale schatten’ samen met zelden getoonde werken uit privécollecties. De verscheidenheid aan bruikleengevers getuigt van de brede waardering voor zijn werk, die naar ik hoop alleen maar zal toenemen met deze tentoonstelling en de bijbehorende catalogus.”
“Door het werk van Brusselmans in dialoog te brengen met dat van zijn tijdgenoten – zowel nationale als internationale – laat deze tentoonstelling zien hoe deze schilder van nature voortdurend streefde naar de ontwikkeling van zijn eigen praktijk en naar het verleggen van de grenzen van het medium schilderkunst zelf. Ik ben vooral onder de indruk van zijn benadering van het landschap, dat hij weergeeft als een patchwork van abstracte vormen en tastbare penseelstreken, zonder daarbij ooit de figuratie los te laten.”
Partners: Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, KBR, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, MSK Gent, Musea Brugge, Mu.ZEE
In de marge van de tentoonstelling presenteren de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, als grootste bruikleengever, een dertigtal werken op papier van Brusselmans in de Spilliaertzaal van het Old Masters Museum, op een steenworp van Bozar. De tentoonstelling “Jean Brusselmans. De kunstenaar aan het werk” loopt van 18 nov. ‘26 tot 9 mei ‘27.
