Muziekhistorische biografieën staan vaak bol van namen: muzikanten, leraars, muzes en tal van nevenpersonages die een rol speelden in het levenswerk van de grote componisten. In de 20e eeuw duikt één naam in uitzonderlijk veel levensverhalen op: Nadia Boulanger. Voor tientallen componisten waren de lessen bij deze Franse componiste en pedagoge cruciaal in hun carrière. Ze wordt dan ook vooral herinnerd als docente, maar tot haar 35e componeerde ze een veelzijdig en indrukwekkend oeuvre bij elkaar. Zelf schatte ze haar talent minder hoog in dan dat van haar jongere zus Lili, waardoor ze uiteindelijk koos voor een carrière als uitvoerder en docente. 

Een muzikaal nest 

De wieg van de zussen stond in een geprivilegieerde omgeving. De familie Boulanger behoorde tot de welgestelde burgerij in Parijs en had al verschillende generaties musici voortgebracht. De grootouders van Nadia en Lili waren cellist Frédéric Boulanger en mezzosopraan Marie-Julie Hallinger. Zij gaven de muzikale genen door aan Ernest, die op 62-jarige leeftijd trouwde met de 41 jaar jongere Russische zangeres Raissa Mychetsky. Hun eerste en laatstgeboren dochters overleden als baby; de twee middelste zussen zouden geschiedenis schrijven als musici. Omdat Lili en Nadia zelf geen kinderen kregen, eindigt bij hen de muzikale stamboom. 

Nadia kreeg als kind een degelijke muzikale vorming en toonde al snel talent. Als negenjarige kon ze al naar het conservatorium, wat in die tijd zeker geen vanzelfsprekendheid was voor meisjes. Ze behaalde er eerste prijzen in piano en orgel, maar ook in harmonie en fuga. Opmerkelijk is dat ze nog voor haar twintigste begon met lesgeven, een activiteit die ze tot het einde van haar leven zou blijven uitoefenen en die haar – meer dan haar werk als componist, uitvoerder of dirigent – een vaste plaats in de muziekgeschiedenis zou opleveren. Ze volgde compositielessen bij Gabriel Fauré en Charles-Marie Widor, toonaangevende namen in het Frankrijk van de vroege 20e eeuw. In totaal nam Nadia Boulanger vier keer deel aan de Prix de Rome. Bij haar tweede deelname, in 1908, behaalde ze de tweede prijs. Dat ze niet de eerste prijs kreeg, had ze te danken aan jurylid Camille Saint-Saëns. Hij hield het been stijf toen ze een instrumentale in plaats van een vocale fuga had afgeleverd in de wedstrijd. Dat Nadia als vrouw naar de hoogste muzikale onderscheiding streefde, speelde ongetwijfeld ook mee. 

De ‘boulangerie' 

Leonard Bernstein was één van de vele componisten die op visite ging bij Nadia Boulanger. In een documentaire vertelt hij dat de groep van haar leerlingen soms de boulangerie werd genoemd. Het is een licht schertsende benaming voor een bijzonder inspirerende omgeving, waarin Nadia Boulanger aan het klavier de grootste meesterwerken uit de muziekgeschiedenis ontrafelde. Ze had een grote voorliefde voor oude muziek, met name Monteverdi, en voor de recente compositorische ontwikkelingen. Vooral de muziek van Gabriel Fauré bewonderde ze vurig en verdedigde ze altijd. Ze was mateloos gecharmeerd door de perfecte eenvoud, de verfijning en de zuivere schoonheid en helderheid in zijn muziek. 

Haar didactiek was hermeneutisch. Er zijn enkele video’s bewaard waarin we de oudere Boulanger aan het werk zien met haar leerlingen. Wat meteen opvalt is haar vermogen om altijd opnieuw de juiste vragen te stellen, met een haast filosofische grondhouding en een grote eerbied voor het werk van de componist. Wat staat er in de partituur? Waarom staat het er op die manier? En waarom is dat de beste optie voor wat de componist wil uitdrukken met de muziek?  

Les Heures Claires - Nadia Boulanger en Raoul Pugno 

In 1909 componeerde Nadia Boulanger Les Heures Claires, een liedcyclus van 8 liederen voor stem en piano. De kleine bezetting en het intieme karakter van deze muziek was een welkome afwisseling na het verplicht componeren van een grootse cantate voor de Prix de Rome. Opmerkelijk is dat de liederen niet alleen uit de verbeelding van Boulanger kwamen, maar ook van een van haar leraren: Raoul Pugno. Pugno was pianist en componist en hij zou een belangrijke rol spelen in de carrière van Nadia Boulanger. De twee konden het erg goed met elkaar vinden, en het is niet verrassend dat er in de pers over meer gespeculeerd werd dan een louter muzikale samenwerking. Pugno was echter getrouwd en Boulanger had als vrouw van de betere klasse een reputatie hoog te houden.  

Wat de feiten betreft, kunnen we enkel spreken over een muzikaal partnerschap, maar dan wel met een bijzondere synergie. Zowel in de uiteindelijke partituur als in de originele manuscripten is nauwelijks te zien wie op welk moment de pen vasthield. Les Heures Claires is het werk van twee gelijkgestemde zielen die samen de poëzie van Emile Verhaeren op muziek zetten. Dat het hier om liefdesgedichten gaat, voedde ongetwijfeld de geruchten over een vermeende amoureuze relatie.  

Emile Verhaeren was een Belgische schrijver en kunstcriticus die veel interesse had voor het symbolisme, en onder andere Maeterlinck tot zijn vriendenkring kon rekenen. In Les Heures Claires bezingt hij de liefde voor zijn vrouw, maar de teksten zijn sterk universalistisch: de schoonheid van de natuur staat symbool voor menselijke emoties. 

Later componeerden Boulanger en Pugno samen de opera La ville morte. In de schetsen noteerde Nadia het volgende, wat evenzeer van toepassing is op Les Heures Claires: 

“De stem zal nauwgezet de betekenis van de woorden volgen en elke intentie benadrukken, terwijl hij tegelijkertijd eenvoudig blijft, met een soort ernst die niet van energie gespeend is. Het ritme zal duidelijk gedefinieerd zijn.” 

Naast die heldere zetting van de tekst, waarbij het verloop van de muziek inderdaad erg nauw aansluit bij de natuurlijke dictie van het Frans, valt het impressionistische klankbeeld op. Niet alleen Fauré, maar ook Debussy maakte een diepe indruk op Boulanger. Het resultaat is sfeervolle muzikale poëzie, waarbij de muziek vaak ongemerkt maar doeltreffend de emoties onderstreept. De mineurtoonaard van het eerste lied vloeit haast onmerkbaar over in een slotakkoord in majeur. Het slot van het derde lied, op het woord tombeau, lijkt op het eerste gezicht onopvallend, maar het is geen toeval dat de basnoten van de piano op dat moment de donkerste regionen van het klavier opzoeken. 

Deze muziek is duidelijk het werk van iemand die in elke partituur op zoek ging naar diepgang, naar muzikale betekenis, en naar de beste manier om met klanken verhalen te vertellen. 

Op 8 maart om 14u30 geeft Anne de Fornel een lezing-recital over Nadia Boulanger, gevolgd door de documentaire Mademoiselle.